MENU
Waldemar Antoni Kozłowski

Index

O autorze

Książki

Kontakt

Nowości

Witold Kozłowski

Herb rodowy

K.P.Janczykowski

Witalis Bielecki

Biblioteki

Recenzje - opinie

Herby chełmskie

Sensacyjne odkrycie proporczyka

Studia AWF 1972-1976

Kort tenisowy

Turystyka  1906-1975

Piłka nożna 1919-2010 KS Chełmianka - 1955

Polowanie

Harcerstwo

Hufce WF i PW

Korpus OP

Koło ML

Polska Org. Woj.

Sport w Policji i Straży

Sport w Wojsku Polskim

Podnoszenie ciężarów

Tenis stołowy

Modelarstwo

Tabele 

Kultura

Kultura i Turystyka

 

 Ruch krajoznawczo-turystyczny, aktywnej współczesnej turystyki na ziemi chełmskiej w latach 1906 –1975

*część pierwsza……1906-1939,
*część druga……….1945-1975.

 

Lata 1906 – 1939:

 

Termin turystyka należy do obiegowych pojęć w większości języków europejskich. Jego początkowe znaczenie kulturowe czy środowiskowe zróżnicowanie uległo obecnie zatarciu i w powszechnym rozumieniu oznacza podróże lub wędrówki odbywane w wolnym czasie dla wypoczynku, rozrywki i zdobywania nowych doświadczeń. Dzisiejsza turystyka i motywy podróżowania odbiegają od idei dawnego turysty  XVII stulecia, którego kojarzono z podróżą życia, romantyczną wyprawą w poszukiwaniu sensu życia czy też bohaterskimi wyprawami w nieznane.

Turystyka obecnie stała się elementem stylu życia i potwierdzeniem faktu, że kolejne rewolucje cywilizacyjne uczyniły świat jedną wielką wioską, po której każdy może poruszać się względnie swobodnie. Jest formą ruchliwości przestrzennej związanej z zaspokojeniem wszelkich potrzeb – poznawczych, ludycznych, zdrowotnych, wypoczynkowych.

Wycieczka jest podstawową jednostką turystyki.

*

Najstarszym stowarzyszeniem na ziemiach polskich było powołane we Lwowie w 1867 r. Towarzystwo Gimnastyczne, które w 1869 r. zgodnie ze statutem przybrało nazwę Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – założycielami byli w lwowskim środowisku akademickim Klemens Żukotyński i Ludwik Goltenthal (wzorowane na „Sokole” czeskim założonym w 1862 r. przez J. Fugnera i M. Tyrsa, walczącym z germanizacją). Gniazda „Sokoła” zakładano na terenach polskich pod wszystkimi zaborami: od 1884 r. w Galicji, w tym samym mniej więcej czasie w zaborze pruskim, gdzie następnie w 1893 r. powstał Związek Sokołów Wielkopolskich, który potem zmienił nazwę na Związek Sokołów Polskich w Państwie Niemieckim, po 1905 r., i najtrudniej powstawały gniazda sokole w zaborze rosyjskim. Po upadku powstania styczniowego z 1863 r., „Sokół” miał służyć narodowemu odrodzeniu, budzeniu i umacnianiu polskości poprzez upowszechnianie wychowania fizycznego, rozwijanie różnych form życia kulturalno-oświatowego. Wizualnym atrybutem „Sokoła” był jednolity mundur, odznaki i sztandary. Narodowa symbolika dominowała na wszelkiego rodzaju imprezach sokolich, na zlotach, zawodach sportowych, w corocznych obchodach rocznic historycznych. W 4-paragrafie napisano: „Towarzystwo ma na celu rozwój i pielęgnowanie gimnastyki w ogóle, a w szczególności gimnastyki higieniczno-racjonalnej i wychowawczej i wyrabianie za pomocą niej w członkach towarzystwa ducha męskiej dzielności, karności i łączności. Wszelkiego rodzaju agitacja polityczna pośród członków Towarzystwa jest wykluczona. Towarzystwo spełnia to zadanie: a) utrzymując zakłady i sale gimnastyczne dla członków, tudzież szkoły gimnastyczne dla uczniów i uczennic małoletnich; b) kształcąc nauczycieli gimnastyki; c) uprawiając wszelkiego rodzaju sporty, jako to: szermierkę, jazdę konną, jazdę na kole, pływanie, wioślarstwo, łyżwiarstwo itp.; d) wpływając na rozwój gimnastyki w kraju; e) urządzając publiczne ćwiczenia i zawody, a także wspólne obchody, wycieczki i zabawy towarzyskie; f) utrzymując biblioteki dla członków; g) wydając czasopisma i dzieła mające na widoku rozwój ćwiczeń fizycznych, h) utrzymując chór i kapelę z członków Towarzystwa; i) utrzymując odczyty z dziedziny wychowania fizycznego; k) starając się o rozwój innych polskich towarzystw gimnastycznych przez zakładanie swoich własnych oddziałów w innych miastach i miejscowościach”; różnorodna działalność, którą przed „Sokołem” nie prowadziła żadna inna organizacja sportowa czy gimnastyczna,  poprzez ciało kształcił ducha. Środkami działania w terenie były ćwiczenia gimnastyczne i pokazy publiczne, sport i kultura, prowadzone w klubach lub kołach lokalnych zwanych Gniazdami. „Sokół” przede wszystkim organizował ogólnopolskie zloty, które miały charakter przeglądu sprawności fizycznej poszczególnych rejonów Polski. Podczas zaborów ogólnopolskie zloty „Sokoła” były spektakularnymi igrzyskami, dowodem jedności narodu polskiego, sprawdzianem oraz manifestacją sprawności militarnej w dążeniu do niepodległości Polski.

*

W 2-poł. XIX w., w wielu krajach Europy powstawały towarzystwa turystyczne. *Idea o utworzeniu polskiej organizacji turystycznej dojrzewała najwcześniej pod zaborem austriackim, którego częściowa autonomia stwarzała dogodniejsze warunki do organizowania się. Polaków nakłaniano do współpracy z towarzystwami państw zaborczych, co dodatkowo spotęgowało dążenia do utworzenia własnej organizacji. Myśl utworzenia polskiej organizacji turystycznej w Galicji była też celem Komisji Fizjograficznej Krakowskiego Towarzystwa Naukowego. Dnia 3 sierpnia 1873 r. właściciel Zakopanego L. Eichborn urządził przyjęcie (założycielskie) na którym uczestniczyli: właściciel Szczawnicy J. Szalay, T. Chałubiński, F. Biesiadecki, B. Lutostański, ks. J. Stolarczyk i poseł F. Pławicki. Dnia 31 grudnia 1873 r., podpisano statut (który uzyskał zatwierdzenie Namiestnictwa 19 marca 1874 r.) tak powstało Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie (będące pierwszą organizacja turystyczną w Polsce i szósta na świecie), przekształcone w 1874 r. w Towarzystwo Tatrzańskie (w wyniku tarcia grup, jednej burżuazji, szlachty i ziemiaństwa drugiej niezamożnej inteligencji krakowskiej i z Polski). Na czele Towarzystwa stali do 1912 r. tacy przedstawiciele arystokracji, jak hr. M. Rey, ks. E. Sanguszko, hr. W. Koziebrodzki, hr. S. Zamoyski, hr. L. Biliński, hr. A. Potocki, hr. A. Wodzicki – jednak zasadnicza działalność T.T. spoczywała w rękach postępowej inteligencji, u podstaw których był S. Staszic i W. Pol. Do 1918 r. Towarzystwo Tatrzańskie było organizacją naukową, koncentrującą się głównie na badaniach gór, popularyzowaniu wiadomości o nich, szerzeniu idei ochrony przyrody budowie schronisk górskich, wytyczaniu szlaków i szkoleniu przewodników. Od 1920 r. funkcjonowało jako Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. *W zaborze rosyjskim rygory carskie zabraniały tworzenia polskich organizacji społecznych. Wyjątek stanowiły organizacje sportowe. W 1878 r. powstało Warszawskie Towarzystwo Wioślarskie (WTW) a w 1884 r. Warszawskie Towarzystwo Cyklistów (WTC). Obie organizacje, formalnie zajmowały się sportem, faktycznie prowadziły pracę turystyczno-wychowawczą. Szczególnie WTC organizowało stałe wycieczki za miasto, szerząc po wsiach i osiedlach idee polskości i patriotyzmu. W gronie jej aktywistów znajdowały się wybitne postacie kulturalnego i intelektualnego świata warszawskiego z B. Prusem na czele. W końcu XIX w. duży wpływ na rozwój ruchu wycieczkowego wywarły też studia etnograficzne, które budziły zainteresowanie życiem i kulturą ludu. W Polsce pionierską w tej dziedzinie rolę odegrał znany etnograf Zygmunt Gloger (1845-1910), który w swych pracach etnograficznych krzewił idee poznawania kraju. W ramach WTW odbył wielką wycieczkę Biebrzą i Narwią. Głównym propagatorem idei turystyczno-krajoznawczej był też Aleksander Janowski (Urzędnik kolei warszawsko-wiedeńskiej w Sosnowcu i Warszawie. Dużo podróżował po Polsce pod zaborem rosyjskim). W latach 1898-1903 wydał 4-tomowe dzieło, przewodnik pt. Wycieczki po kraju.  Następni to Aleksander Patka (adwokat) i Mikołaj Wisznicki (artysta plastyk). Złagodzenie rygorów w latach 1905-1907 w zaborze rosyjskim (w wyniku wojny Rosji z Japonią), stworzyło dla polaków większą swobodę tworzenia. W wyniku czego  wielcy Polacy i wierni patrioci z inicjatywy w\w w Warszawie 3 grudnia 1906 r. powołali Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (jako 2-organizacja turystyczna); stawiające sobie za cel: zbieranie i szerzenie wiadomości krajoznawczych, gromadzenie zbiorów naukowych dotyczących ziem polskich, organizowanie wycieczek po kraju, tworzenie oddziałów prowincjonalnych, urządzanie wystaw krajoznawczych, roztaczanie opieki nad pamiątkami historycznymi i osobliwościami przyrody, (a przede wszystkim) rozwijano ideę regionalizmu jako „budzenie prowincji polskiej do życia samodzielnego we wszystkich dziedzinach”. Podjęto rozległą działalność wydawniczą. Obok pocztówek, prezentujących zabytki i folklor ziem polskich, ukazywały się liczne przewodniki i broszury – 27 października 1906 r. Warszawski Urząd Gubernialny zatwierdził Statut PTK.  Od 1910 r. drukowano czasopismo „Ziemia”, wspomagające Koła Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej. Pod zaborem pruskim Wielkopolska, Śląsk, rozwój polskich struktur organizacyjnych był bardzo utrudniony (antypolska polityka Bismarcka, Kulturkampf, Hakata). Pierwszym towarzystwem turystycznym założonym w Poznaniu w 1909 r. było Towarzystwo Wycieczkowe, powołane z inicjatywy wielkopolskiego „Sokoła”, drugim założone
w 1913 r. w Poznaniu Towarzystwo Krajoznawcze, budzące ducha narodowego, przez wycieczki, odczyty, biblioteki, biuletyny i propagowanie ziem polskich.

*

Polska Macierz Szkolna organizacja kulturalno-oświatowa założona na terenie Królestwa Polskiego w 1906 r. na mocy reskryptu carskiego z 14 października 1905 r. zezwalającego na zakładanie prywatnych szkół z polskim językiem wykładowym, czytelni, bibliotek, urządzania odczytów, wykładów, pogadanek, przedstawień publicznych, wydawania i rozpowszechniania książek. W 1907 r. władze rosyjskie zdelegalizowały PMS, która odtąd prowadziła swe prace w konspiracji, aż do 1916 r., kiedy to władze okupacyjne oficjalnie zezwoliły na jej reaktywację i zatwierdziły statut.

*

Podstawy Prawne. W początkach wieku sytuacja była dość złożona. Na ziemiach polskich obowiązywały różne przepisy w zależności od tego, pod czyim zaborem się one znajdowały. *Najbardziej liberalnie podchodzono do zagadnienia zakładania stowarzyszeń w Galicji, gdzie zezwolenia na działalność poszczególnych organizacji wydawało Wysokie CK Namiestnictwo właściwe dla danego regionu (ustawa zasadnicza o prawie stowarzyszania się z 15 listopada 1867 r.). *W Wielkopolsce obowiązywały edykty króla pruskiego aż do 19 kwietnia 1908 r., tzw. do czasu, gdy zaczęła obowiązywać ustawa Rzeszy, regulująca też sprawy stowarzyszeń. *W Kongresówce polskich organizacji w zasadzie zakładać nie było wolno, a te, które ostatecznie powołano do życia działały na podstawie indywidualnych postanowień cara. Od marca 1906 r. zaczęły jednak obowiązywać tymczasowe przepisy o stowarzyszeniach. *Po odzyskaniu niepodległości zapanował duży bałagan. W zasadzie było tak, że przepisy dotychczasowych zaborców obowiązywały dalej i dotyczyły tych ziem, które stanowiły przedtem dany zabór. Unormowanie nastąpiło w 1932 r. Ogólnie obowiązujące prawo o stowarzyszeniach wydane zostało jako rozporządzenie prezydenta RP z mocą ustawy (Dz. U. nr 94 poz. 808). Jako art. 2 stwierdzał: „Obywatele polscy mają prawo łączyć się w stowarzyszenia, których cele, ustrój i działalność nie sprzeciwiają się prawu i nie zagrażają bezpieczeństwu, spokojowi lub porządkowi publicznemu”. Następne  jego 63-artykuły określały podstawowe zasady funkcjonowania takich właśnie organizacji. Prawo to ustanowiło 3-rodzaje stowarzyszeń: stowarzyszenia zwykłe, zarejestrowane i wyższej użyteczności.

 *Źródło; Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki w Polsce, W-wa 1977; A. Mączka, Peregrynacje, wojaże, turystyka, W-wa 1984; W. i T. Słabczyńscy, Słownik podróżników polskich, W-wa 1992; J. Bogucki, A. Woźniak, Turystyka, „EKP” XX w., W-wa 1997;  

*

Za jednego z pierwszych podróżników związanego z Chełmem, możemy uznać starostę chełmskiego Andrzeja Tęczyńskiego (?–1536) herbu Topór przedstawiciela najbogatszych i wpływowych rodów możnowładczych XV-XVI w. w Polsce. Urząd starosty chełmskiego piastował 1513-1519 i 1522-1536 r. Dużo podróżował w służbie dyplomatycznej posłował m. in. do Czech na Węgry i do Ziemi Świętej. *Pierwsze opisy etnograficzne z Chełma i okolicy zawdzięczamy Jakubowi Janowi Suszy (1610-1687), którego można uznać za pierwszego chełmskiego regionalistę. Po doktoracie z filozofii i teologii w 1639 r. przybył do Chełm, w 1652 r. król Jan Kazimierz mianował go biskupem chełmskim „przez pół wieku tu mieszkał, żywot wiódł  ubogi, szczególną czcią otaczał obraz cudownej Najjaśniejszej Maryi Panny Chełmskiej, zrzekł się promocji na metropolitę, aby nie oddalać się od ukochanej Matuchny”. W 1646 r. wydał w Zamościu „Phoenix..”, poświęcony obrazowi Matki Boskiej Chełmskiej, są tu cenne informacje o ówczesnej religijności i obyczajach ludowych. *Wycieczki jako formę ćwiczeń cielesnych i system wychowawczy prowadzili Pijarzy w chełmskim Kolegium szczególnie w latach 1782-1793. Kiedy te tereny dostały się pod zabór rosyjski, Pijarzy wyemigrowali z Chełma.  *Kazimierz Władysław Wójcicki w 1842 r. wydał Zarysy domowe i w 1861 r. w Tygodniku Ilustrowanym Wieśniacy z Lubelskiego, opisując obyczaje z naszego regionu. *Największe zasługi dla badań etnograficznych regionu chełmskiego wniósł Oskar Kolberg w dziele z 1890 r. Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, pieśni, muzyka i tańce. *Pamiętać  też należy o zasługach dla badań kultury ludowej ziemi chełmskiej Marii Hempel. 

Złagodzenie w latach 1905-1907 rygorów pod zaborem rosyjskim i tzw. ogólnopolska rewolucja społeczna (inicjowana przez Polską Macierz Szkolną), spowodowały, że coraz silniej do Chełma i regionu przenikały (poprzez kurierów) narodowowyzwoleńcze idee polskich organizacji: Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, Polskiej Macierzy Szkolnej, Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Ruchu Jordanowskiego, skautingu (i inne). Ze względów politycznych (zabory-niewola) każde tworzone po 1906 r. polskie stowarzyszenie (oświatowe, zdrowotno-sportowe), stawało się automatycznie instytucją krzewiącą polskość, w której kładziono nacisk nie tylko na ćwiczenia, ale i na pracę patriotyczną i kulturalną. Dlatego dla podkreślenia ideałów narodowych, wszelkie imprezy organizowano w dniach rocznic i świąt państwowych. Działacze wyczuwali momenty historyczne i natychmiast zorganizowanie, uczestniczyli w każdej akcji, prowadzącej do wyzwolenia ojczyzny.  

Dlatego też tworzące się po 1906 r. w Chełmie (półjawnie) polskie organizacje, jednoczyły elitę społeczną, mieszczan, inteligencję, kler i szlachtę. Był to czas na odradzanie ideałów narodowych, patriotyzmu polskiego i regionalnego, zgnębionego latami rusyfikacji polskiego społeczeństwa, gdzie  w życiu mieszkańców Chełma (wolą cara) bezwzględnie dominowała kultura rosyjska. Pionierską rolę w odradzaniu polskości w Chełmie i regionie spełniała, powołana 1906 r. w Chełmie Polska Macierz Szkolna (jawnie od 15 listopada 1917 r.) i jej twórcy, ks. Wacław Kosior, nauczyciel Michał Kinczyk, lekarz Ludwik Chomicki, urządziła bibliotekę i czytelnię przy pomocy ludności duży księgozbiór, stanowił on podstawę zorganizowanej w 1916 r. biblioteki z czytelnią przy Chełmskim Uniwersytecie Ludowym – i powołane Towarzystwa Zjednoczonych Ziemianek. Szczególnie zasłużona dla kultury chełmskiej była księgarnia Bolesława Piotrowskiego. Od 1904 r. dzięki małżeństwu Jadwigi i Jana Papużyńskich (mimo represji) działało Koło Amatorskie jako polskie życie teatralne. Od 1908 r. działało w Chełmie pierwsze konspiracyjne Gniazdo-Sokole przy drużynie Ochotniczej Straży Ogniowej. Od 1908 r. fabrykant Franciszek Gassner na terenie fabryki i odlewni prowadził tajnie „gimnastykę Sokolą” – tworzył robotniczy ruch sportowy.

Działania te spowodowały, że w niektórych szkołach chełmskich złagodzono rygory rusyfikacyjne a nawet wprowadzono elementy polskiej oświaty, np. w Chełmskim Unickim Żeńskim Gimnazjum, wprowadzono polskie formy lekcji muzyki, tańca i gimnastyki. Dalsze działania aktywnych nauczycieli doprowadziły, poczynając od września 1910 r. uchwałą konferencji Chełmskiej Dyrekcji Szkolnej, w tymże Gimnazjum, wprowadzono oficjalnie gimnastykę systemu „Sokolego” w ilości 9-godz. tygodniowo. W roku szk. 1911 i 1912 zwiększono o 1-godz. gimnastykę oraz dodatkowo wprowadzono rytmikę, wędrowanie i formy zabaw. Wprowadzenie gimnastyki „Sokolej” do programu szkoły spowodowało, że
w dniach 3-5 października 1910 r. delegacja 9-uczennic Gimnazjum w formie wycieczki wzięła udział w Zlocie „Sokoła” w Warszawie, prezentując układy ćwiczenia zbiorowe. Wprowadzenie do niektórych szkół lekcji gimnastyki systemu „Sokolego”, było ważnym elementem walki narodowowyzwoleńczej.

W 1913 r. ulice Chełma „prawie wszystkie były wybrukowane, obsadzone drzewami, w porze nocnej oświetlone dostateczną liczba latarni naftowo-żarowych i elektrycznych”. W celu upiększenia krajobrazu miasta przystąpiono na pocz. XX w., do urządzania parków na terenie osady młyńskiej Chełma i przy rzece Uherce. Istniejący ogród obok pałacu biskupiego na Górce na przełomie XIX i XX w. władze przekształciły w park krajobrazowy. Podobny park założono przy budynku seminarium duchownego. W 1913 r. (część młodzieży pobierała naukę na tajnych kompletach) aż 60% uczniów reprezentowało wyznanie katolickie, a tylko 22% prawosławne. W 1913 r. czynne były dwa kinematografy, Syrena i Oaza. Podczas zaborów (1795-1918) władze carskie chciały uczynić z Chełma ośrodek kultury rosyjskiej i prawosławia. W 1914 r. Chełm liczył 26.380 mieszkańców.

Pierwszą organizacją rosyjską w Chełmie o charakterze nacjonalistycznym było Chełmskie Rosyjskie Zgromadzenie, którego początki sięgają 1868 r., i prawdopodobnie jest to początek funkcjonowania obiektu zwanego Resursą w Chełmie mieszczącego się przy ul. Lubelskiej Nr 2, 3 lub 4, (pierwszy dom u podnóża Górki), jako miejsca spotkań organizacji rusyfikacyjnych. Początkowo był budynkiem drewnianym z okazałym ogrodem, w którym uprawiano sporty siatkówkę i tenis. W Resursie spotykali się członkowie Chełmskiego Klubu Szachowego protegowani gubernatora Aleksandra Wołżyna do 1914 r. *Wrogą agenturalną działalność prowadziło Chełmskie Prawosławne Bractwo Świętej Bogurodzicy, polityczno-religijne stowarzyszenie o charakterze antypolskim które funkcjonowało w Chełmie w latach 1879-1915, a opiekę nad jego działalnością sprawował osobiście car Rosji Mikołaj II. *W latach 1909-1913 wycieczki szkolne organizowała Chełmska Dyrekcja Naukowa Szkolna, która była pod szczególnym nadzorem cara i władz rosyjskich. Naczelnikowi Chełmskiej Dyrekcji podlegały tereny: Chełma, Zamościa, Rejowca, Sawina, Tomaszowa Lubelskiego, Hrubieszowa. Poprzez wycieczki szkolne władze rosyjskie chciały udowodnić swoją potęgę i przynależność Chełmszczyzny do Cesarstwa Rosyjskiego. *Okres Chełmskiej Guberni 1912-1914, to ciężkie czasy dla chełmskiej społeczności i O. PTK.

 

Chełmianin Edward Łuczkowski (1865-1932) w 1891 r. ukończył studia medyczne w Warszawie; tu zapoznał się z działalnością „Sokoła”, WTW i WTC; po uzyskaniu w 1891 r. dyplomu lekarza powrócił do Chełma i zajął się praktyką lekarską; był prezesem chełmskiego „Sokoła” 1923-1926; działał w Magistracie na rzecz społeczności chełmskiej. Patriota, walczył z rusyfikacją prowadził działalność narodowowyzwoleńczą leczył ludzi biednych, był regionalistą i społecznikiem. Organizatorzy-członkowie z Warszawy Rady Głównej PTK – od powołania 3 grudnia 1906 r. – podróżowali konspiracyjnie po kraju pod zaborem rosyjskim, w ramach tzw. akcji tworzenia oddziałów na prowincjach i rozwijania idei regionalizmu jako budzenie prowincji polskiej do życia samodzielnego we wszystkich dziedzinach – odwiedzali też Chełm – tu dochodziło do spotkań. Wynikiem czego E. Łuczkowski został członkiem-korespondentem Warszawskiego PTK. Częste wizyty i odczyty – o ideach PTK, patriotyzmie, regionalizmie i walce wyzwoleńczej w Chełmie i okolicy, największe patriotyczne w kościołach – członków Rady Głównej PTK, szczególnie Karola Hofmana, spowodowały, że powołano 28 kwietnia 1910 r. Chełmski Oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK), a przy nim bibliotekę i muzeum krajoznawcze oraz dział wycieczek odczytów-referatów. Powołaniu Oddziału sprzyjała przyjazna atmosfera, duch walki i patriotyczne zaangażowanie chełmskich entuzjastów idei PTK, a do wybijających należeli wielcy patrioci, społecznicy i bojownicy o polskie idee: prezes Edward Łuczkowski, Bronisław Fudakowski i Józef Papużyński i inni. Chełmski Oddział PTK, tak jak idee RG PTK, stawiał sobie za cel, zbieranie i szerzenie wiadomości krajoznawczych, gromadzenie zbiorów naukowych dotyczących ziemi chełmskiej, prowadzenie odczytów, roztaczanie opieki nad pamiątkami i osobliwościami przyrody – tym rozwijano regionalizm. Organizowano wycieczki piesze w mieście i w terenie gdzie prowadzono odczyty historyczne, patriotyczne, krajoznawcze, oświatowe i zdrowotne dla podniesienia ducha polskości zgnębionego ludu niewolą, współtworzono tam ruch regionalny i krajoznawczo-turystyczny. Na odczyty-prelekcje wybierano miejsca szczególne dla idei patriotyzmu narodowego jak kościoły czy zabytki kultury narodowej. Dużą rolę w tworzeniu i propagowaniu idei ruchu PTK przez Chełmski Oddział (jak i innych organizacji wyzwoleńczych tworzących się w tym czasie w Chełmie) odegrała elita społeczna mieszczanie, inteligencja, duchowieństwo i okoliczna szlachta. Szczególnie duchowieństwo i szlachta, były zawsze źródłem wszelkiej rzetelnej wiedzy o polskich obyczajach i kultywowania ich dla potomnych i dla dobra Najjaśniejszej Rzeczypospolitej. Szczególne znaczenie dla zgnębionego niewolą-rusyfikacją dumnego chełmskiego społeczeństwa miała wiara i katolicyzm. Cały rytuał związany z pielgrzymkowymi wędrówkami kleru i ludu do miejsc modlitwy, kultu świętego, pamięci narodowej i obrzędów kościelnych (kapliczki, odpusty, dożynki itd.) dodawało też sił do przetrwania – na co nie miała często wpływu carska bezpieka. Członkowie Rady Głównej PTK Warszawa, Aleksander Janowski i Mikołaj Wisznicki na łamach specjalistycznego pisma PTK pt. „Ziemia”, w dziale „Działalność krajoznawcza na prowincji” i „Krajoznawstwo na prowincji”, przytaczali dane i pisali z tego okresu sprawozdania pochwalne też m. in. i o Chełmskim Oddziale PTK czytamy: 1911 rok – stan 118-członków, obrót roczny 598 rubli 70 kop. (3.000zł.), na odczyty, wycieczki, referaty i muzeum krajoznawcze; 1912 rok – ubytek 20-członków, zorganizowana 1-wycieczka 7-osobowa, obrót 318 rubli, wpłynęło 225 rubli, brak wpłaty składek, duże poparcie inteligencji; 1913 rok –  z ruchu ubyło 14-członków, zorganizowano 2-zebrania, 7-referatów dla 280-osób, nie było odczytów publicznych, zorganizowano 5-wycieczek dla 49-osób, 1-wycieczka przyjęta, wpływ 15 zł.

Wycieczki (spontaniczne, dla wtajemniczonych, okolicznościowe, liczbowo różne) organizowane w latach 1910-1913 (jak podają dane  RG PTK, nie było ich aż tak dużo, co rok było ich mniej, może były też poza organizacyjne lub indywidualne). Chełmski Oddział PTK organizował wycieczki w mieście Chełmie (podziemia kredowe i budowle kultury), a także do jeziora Bazyljany k\Chełma, na Podgórze, Pagóry Chełmskie, do lasku „Borek”, do Kumowej Doliny, do Stołpia i Bieławina, były też do Rejowca, Krynicy i Krupego oraz do miejsc kultu narodowego. Można stwierdzić, że Chełmski Oddział PTK  do wojny 1914 r. był ważnym ogniwem aktywnej walki narodowowyzwoleńczej edukacji moralnej, zgnębionej społeczności chełmskiej latami niewoli zaborów i rusyfikacji. Po analizie źródłowego materiału dotyczącego działalności Chełmskiego Oddziału PTK, należy stwierdzić, że od chwili powołania 28 kwietnia 1910 r., do wybuchu wojny w 1914 r. była prowadzona dość aktywna działalność Oddziału – następnie od wybuchu wojny w 1914 r. – nie było żadnej działalności – *(choć od sierpnia 1915 r. kiedy Rosjanie opuścili Chełm a nastali Austriacy, stworzyły się sprzyjające warunki do tworzenia, z zaistniałej sytuacji powstało wiele polskich instytucji i organizacji w Chełmie). Reasumując: 5-lat działania 1910-1914 i był to koniec Chełmskiego O. PTK w gronie tych działaczy i w tej formule działania pod prezesurą E. Łuczkowskiego (i nie pomogły zebrania-reaktywowania w 1918 r. i 1929 r.).

W sierpniu 1915 r. Chełm opuściły urzędy-wojska carskie i wszędobylski rosyjski, a miasto zajęli Austriacy. Nastąpiła pewna swoboda działania. Ujawniło się wiele polskich organizacji w tym tajne nauczanie. Utworzony Chełmski Komitet Obywatelski powołał 22 września 1915 r. pierwszą polską szkołę średnią w Chełmie – Szkołę Filologiczną (od 17 września 1918 r. przemianowaną po upaństwowieniu na Królewsko-Polskie Gimnazjum im. S. Czarnieckiego). Był to ważny moment dla rozwoju polskiego-chełmskiego szkolnictwa i oświaty w Chełmie. Nadrzędnym celem szkoły było wychowanie zdrowego, silnego, mądrego obywatela i obrońcę ojczyzny. Dlatego wychowanie fizyczne stało się obowiązkowym przedmiotem nauczania, realizowane jako gimnastyka-(ćwiczenia cielesne) poprzez: gry i zabawy, sporty, wycieczki i obozownictwo. Nie ma szkoły, która by nie doceniała społecznego i wychowawczego znaczenia wycieczek krajoznawczych i nie wprowadziła ich do zajęć szkolnych. Pod koniec 1915 r. nauczyciel szkoły Ludwik Zajączkiewicz utworzył pierwszą drużynę skautową-(harcerską), stając się twórcą ruchu skautingu w Chełmie i propagatorem szkolnego ruchu obozowego. Często korzystano z doświadczeń systemu harcerskich wycieczek (w tym karność, obcowanie z przyrodą, radzenie w terenie).

Obszar Chełmszczyzny odgrywał na początku XX w. szczególną rolę w polityce niektórych państw centralnych a szczególnie carskich władz zaborczych. Przytoczyć tu należy decyzje władz rosyjskich z 1912 r. o utworzeniu Guberni Chełmskiej czy postanowienia pokoju brzeskiego z 1918 r. przyłączenia Chełmszczyzny do Ukrainy. Był to odwet carskich władz za aspiracje Chełma jako ideowo ważnego ośrodka ruchów narodowowyzwoleńczych kresów wschodnich Rzeczypospolitej. W związku z tą sytuacją polskie organizacje konspiracyjnie lub półjawnie jednoczyły się we wspólnym froncie, niedopuszczenia do oderwania Chełmszczyzny od Macierzy. Dlatego 3 maja 1918 r. na błoniach pod Chełmem odbyła się wielka manifestacja patriotyczno-wyzwoleńcza. W konsekwencji tylko skuteczne działania Polskiej Macierzy Szkolnej, Polskiej Organizacji Wojskowej, Straży Kresowej i D-ca WP w Lublinie, doprowadziły do ostatecznego przyłączenia Chełmszczyzny do Macierzy.

Dnia 27 czerwca 1918 r. (w czasie walki o odzyskanie Chełmszczyzny) odbyło się w Chełmie zebranie organizacyjne, przy udziale 28-osób wiernym ideom PTK. Wysłuchano słowa wstępnego prezesa E. Łuczkowskiego który powiedział, „Oddział Chełmski PTK przed wojną rozwijał się dość pomyślnie, mimo iż ówczesne warunki  polityczne, związane z projektami wyłączenia ziemi chełmskiej, stanowiły poważną zaporę w pracy. Wojna i jej przejawy zatamowały działalność oddziału, rozproszyły część członków, zniweczyły dotychczasowy dorobek, gdyż zawiązek muzeum i biblioteki krajoznawczej uległ całkowitemu zniszczeniu. Dopiero przed kilku tygodniami podniesiono myśl przywrócenia oddziału i wznowienia pracy”, zobrazował przedwojenną działalność oddziału i rozwijał projekty na przyszłość, po czym, po krótkiej dyskusji, postanowiono pracę wznowić
i powołano zarząd w składzie 6-osób: prezes E. Łuczkowski, J. Papużyński, ks. Wincenty Pawelec, W. Siepieta, B. Srocki i K. Wolff. Zarząd zaprojektował na najbliższe miesiące szereg odczytów na tematy krajoznawcze i pokrewne oraz postanowił organizować częste wycieczki podmiejskie. Mimo wzniosłych celów programu, nie było żadnej działalności.

 

 

- Kazimierz Paweł Janczykowski (1888-1972) – jego dokonania:

 

 Pionier wychowania fizycznego i sportu, ruchu krajoznawczo-turystycznego i współczesnej turystyki, systemu struktur ochrony przyrody i środowiska i ligi ochrony przyrody. Nauczyciel, regionalista, etnograf, badacz, kustosz muzeum. Twórca chełmskiego szkolnego i miejskiego systemu wycieczek, ruchu krajoznawczo-turystycznego  współczesnej aktywnej turystyki. Jako pierwszy tworzył z młodzieżą system zachowania i ochrony przyrody i środowiska dla potomnych. Opracowywał nowe szlaki wycieczkowe naukowo-dydaktycznie na prośbę KOSL; (ur. się w Metelinie k. Hrubieszowa; ojciec powstaniec z 1863 r.; osierocony w 1896 r. trafił do Lublina tu rozpoczął edukację; w 1905 r. brał udział w strajku; w 1908 r. w Gim. Polskim Batorego w Lublinie otrzymał maturę; od 1905 r. członek „Sokoła”; na pierwszą wycieczkę wyruszył latem 1905 r., tu zaprzyjaźnił się z prof. Hieronimem Łopacińskim on zainteresował go krajoznawstwem, etnografią, archeologią, starodrukami-muzealnictwem; przyjaźń z prof. H. Łopacińskim spowodowała, że od 1906 r. pogłębiał swoje pasje; w 1914 r. ukończył Petersburski Instytut Gimnastyczny;  był Naczelnikiem Polskiego Oddziału „Sokoła” w Petersburgu; od 1916 r. w Kazaniu był kierownikiem kursów dla nauczycieli wychowania fizycznego tu wydał podręcznik po rosyjsku „Teoria ćwiczeń gimnastycznych”; w 1917 r. uczył też w Syzraniu  wychowania fizycznego i powołał tu z grupą młodzieży szkolne koło miłośników sportów wodnych i organizował wycieczki łodziami po Wołdze w których uczestniczyły też dzieci polskich kolejarzy zesłanych z Królestwa w głąb Rosji. Kierowniczką-nauczycielką tej szkoły była jego żona Eleonora; z powodu okropności Rewolucji Październikowej w 1918 r. powrócił do Polski; w Warszawie zgłosił się do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenie Publicznego z gotowością do pracy. 

 Do Chełma przybył w lipcu-(sierpniu) 1918 r., i zgłosił się do dyr. Szkoły Filologicznej – od 17 sierpnia 1918 r. po upaństwowieniu przemianowana na Królewsko-Polskie Gimnazjum im. S. Czarnieckiego w Chełmie, tzw. „Czarniecczycy” (i zgodnie z poleceniem MWR i OP) od dnia 1 września 1918 r. nauczyciel wychowania fizycznego. W tym czasie szkoła mieściła się w budynku dawnej szkoły techniczno-kolejowej przy ul. Pocztowej w Chełmie, przy szkole utworzono bursę - 15 czerwca 1919 r. szkołę przeniesiono do gmachu dawnego prawosławnego seminarium duchownego, mieści się do obecnej chwili jako I LO im. Stefana Czarnieckiego. Był pierwszym wykwalifikowanym nauczycielem wychowania fizycznego w Chełmskiej oświacie, w 1919 r. opracował program z wychowania fizycznego dla chełmskich szkół – był pionierem i twórcą współczesnej chełmskiej kultury fizycznej.

Od 1915 r., Gimnazjum „Czarniecczyków” stawało się wielkim ośrodkiem polskiej szkoły, nauki, kultury i kultury fizycznej, walki narodowowyzwoleńczej, promieniując na kresy wschodnie Najjaśniejszej Rzeczypospolitej.

Kazimierz Janczykowski gdy rozpoczynał pracę w Gimnazjum „Czarniecczyków” był już wtedy profesjonalistą nauczycielem wychowania fizycznego i wytrawnym organizatorem ruchu  wycieczkowego – jeszcze wtedy nie wiedział jakie wielkie dzieło stworzy dla Chełma. Mimo, że do 1948 r. nie był członkiem PTK, to wielkie idee tej polskiej patriotycznej organizacji cały czas przyświecały mu w jego twórczej działalności, aż do ostatnich dni – i był przez cały czas oddany tylko swojej pasji tworzenia i udoskonalania systemu wycieczek i ruchowi współczesnej turystyki – był  też regionalistą.

We wrześniu, po rozpoczęciu nauki, zorganizował grupę chętnej młodzieży do wędrowania a w październiku 1918 r. nazwał ją Koło Wycieczkowo-Geograficzne jako pierwsze w Chełmie-ziemi chełmskiej i w okręgu Lubelskim jedno z pierwszych w kraju. Do czerwca 1919 r. wszystkie wycieczki które organizował wyruszały spod Bursy szkolnej przy ul. Pocztowej, a po czerwcu 1919 r. po przeprowadzce szkoły spod budynku lub spod Bursy-Schroniska szkolnego. We wrześniu-październiku 1918 r. zorganizował 5-wycieczek, podziemia kredowe, Uherka, Borek, wieże  Stołpie i Bieławin, Kumowa i Podgórze.  Celem koła było poznanie ważnych miejsc dla Chełma: kultu, przyrody, historii, patriotyzmu i wyzwolenia. Tak tworzył szkolny wychowawczy system wycieczek i ruch krajoznawczo-turystyczny. Podczas penetracji z młodzieżą m.in. odkrył przyrodnicze walory Dziewiczej Góry, Stawskiej Góry i tzw. Wygonu pod Chełmem (tu rosła bardzo rzadka roślina dziewięćsił popłocholistny) i wielu innych miejscach. Działalność Koła była inspirowana przez powstałe w 1919 r. przy oddziale PTK (założonym przez Ludomira Sawickiego) w Krakowie jako sekcja-Koło Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej i jego prezesa prof. Leopolda Węgrzynowicza z którym się zaprzyjaźnił podczas I-Zjazdu Polskiego Towarzystwa Geograficznego w Krakowie którego był członkiem – uczestniczył w zjazdach w Warszawie, Gdańsku i Krakowie. Wkrótce Krakowskie KKMS – przejęły opiekę nad wszystkimi kołami w Małopolsce a następnie z całej Polski – w 1927 r. sekcja doprowadziła do Pierwszego Zjazdu Młodzieży Krajoznawczej. Od 1919 r. opiekę nad turystyką ze strony państwa przejęło Ministerstwo Komunikacji.

We wrześniu 1919 r. Gimnazjum „Czarniecczyków” odwiedziło 3-profesorów Politechniki Lwowskiej, aby zbadać „Stawską Górę” (i dziewięćsił popłocholistyny).  Zorganizował wyprawę naukową (wozem drabiniastym, już spod nowego gmachu szkoły), w której uczestniczyli m. in. W. Ambroziewicz i T. Dąbrowski.

W latach 1920-1921 na Uniwersytecie Poznańskim studiował geografię. Tu wpływ wywarli profesorowie wykładowcy, E. Piasecki, W. Sikorski i S. Pawłowski, twórcy w Polsce ruchu ćwiczeń cielesnych, higieny i wycieczek geograficznych. W czasie studiów uczył tez wychowania fizycznego w Poznańskim Gimnazjum. Po studiach, uczył geografii, geologii, astrologii.

W (wyniku studiowania, i tam zdobytej wiedzy) od kwietnia 1923 r. zmienił nazwę na Koło Geograficzno-Krajoznawcze. Celem Koła było – poznanie środowiska, wytyczanie i poznawanie szlaków kultury i pamięci narodowej, zabytków oraz popularyzowanie ruchu zdrowego wędrowania, obozowania, obcowania z przyrodą i zbierania eksponatów. Mówił zawsze: „gdy chodzi o działalność szkolnych kół krajoznawczych, to wędrówki wakacyjne należą tu do obowiązku organizacyjnego. Nie wyobrażam sobie pełnego życia bez zorganizowania podczas lata przynajmniej 2-tygodniowego obozu na łonie natury, lub kilkudniowej wędrówki wakacyjnej i poznanie swego regionu lub sąsiedniego. Powinno wzorować się na doświadczeniu metody pracy harcerskiej – dotyczy to sposobu poruszania się w terenie, techniki obozownictwa-biwakowania i terenoznawstwa oraz organizacji karności wycieczek”. W muzeum powołał działy regionalny krajoznawczy-(geograficzny) – eksponaty z wycieczek.

W 1923 r. na terenie Gimnazjum założył stację meteorologiczną II rzędu należącą do krajowej sieci PIHM, stacja pracowała (z przerwą 1939-1945) do 1950 r.

 *Na bazie koła, od 1926 r. organizował pracownię geograficzną, od 1933 r.  najnowocześniejsza w Lubelskim KOS i na kresach (a nawet w kraju) – wyposażenie 15-stolików 3-osobowych, rolety na mapy, ekran, ruchoma tablica indukcyjna, mapa indukcyjna Polski i świata, szafa na 20-map i przyrządy, tablice, obrazy, epidiaskop, przeźrocza, przyrządy geograficzne itd. Była też miejscem do spotkań naukowych i dyskusji po różnych wycieczkach a z nich pokaz eksponatów, a przede wszystkim do prowadzenia tematycznych lekcji z geografii itd. – mówił  „Wpływ KKMS  Kół LOP, że w 1933 r. przyznano stałą salę” – „pracownia geograficzna jest wykładnikiem, konsekwencją, oraz nieodzownym warunkiem metody laboratoryjnej, umożliwia skuteczną walkę z werbalizmem i ożywia nauczanie pobudzając do samodzielnej, zbiorowej pracy a lekcje geografii mają stałe miejsce, odbywały się dotąd w klasach, innych pomieszczeniach a nawet w muzeum, powstała też specjalistyczna biblioteka geograficzna dla uczniów”.

Od 1922 r. jako pierwszy w województwie lubelskim (i w kraju) odkrył i promował uroki rzeki Bug i jej walory krajoznawcze, zdrowotne i turystyczne, do uprawiania kąpieli i sportów wodnych. Od 1925 r. tworzył szkolne bazy-przystanie wodne n\ Bugiem: 1.Kąpielisko-Bazę Wodną (ogólna) w Uhrusku n\Bugiem;  2.Szkolną Wodną Przystań w Dorohusku n\Bugiem; 3.Szkolną Wodną Przystań Koła Krajoznawczo-Turystycznego „Czarniecczyków” w Bytyniu n\Bugiem. Od tej chwili rzeka Bug, stała się ważnym miejscem odpoczynku, wakacji, kąpieli słonecznych i wodnych, nauki pływania, pływania na łodziach i kajakach a przede wszystkim rzeką rejsową turystyki wodnej i wszystkich spływów do Morza, i też przystanią-portem. 

W 1929 r. powołał przy Gimnazjum „Czarniecczyków” pierwsze w województwie lubelskim Szkolne Koło Miłośników Wody przekształcone w Klub Wioślarski. Zorganizował w 1929 r. wraz z młodzieżą pierwszą w województwie lubelskim wyprawę-rejs sportowo-turystyczny łodzią „Chełmianką” Bugiem i Wisłą do Gdańska i Morza (była to jedna z pierwszych w kraju) – były dalsze. Koło prowadziło modelarnię i warsztaty do wyrobu sprzętu wodno-pływającego. Baza mieściła się w Uhrusku n\Bugiem, tu prowadzone były zajęcia szerokiej akcji nauki pływania, kajakowania oraz ratownictwa. Członkowie koła, wyznaczali szlaki wodne i organizowali rejsy wycieczkowe turystyki wodnej. Rozbudzano też w społeczeństwie nawyk dobrodziejstwa zdrowotnych kąpieli i wycieczek turystyki wodnej. W 1931 r. powołał (jako pierwsze) Szkolne Koło Ligi Morskiej i Kolonialnej.

Na bazie doświadczeń powołał (bardziej profesjonalne w oparciu o pracownię gdzie młodzież Gimnazjum wykonywała pomoce z zakresu wycieczek i krajoznawstwa) w dniu 20 stycznia 1925 r. Koło Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej (KKMS) długo przygotowywał się do powołania koła ze względu na zakres działania i zgłoszenia do Krakowskiego systemu KKMS – jednak decyzją dyr. szkoły Wiktora Ambroziewicza (1882-1968) opiekunem KKMS został Jan Moczulski, (K. Janczykowski nie protestował).*(analizując notatki a nawet „Zwierciadło”; mając też na uwadze wielkie zasługi o jakich pisało wielu; Ambroziewicz był poniekąd dyktatorem; nie wyobrażał sobie aby ktoś mógł się mu sprzeciwić; dyr. Gim. „Czarniecczyków” był w latach 1917-1930 r., następnie wyjechał z Chełma, na
5-nauczycieli nie miał wpływu a liczył się tylko z T. Dąbrowskim i K. Janczykowskim; nad wyraz jego nazwisko przy wielu wydarzeniach przysposabiało mu kontrowersyjnej aureoli). Mimo to K. Janczykowski równolegle prowadził drugie swoje Koło Krajoznawcze dla wszystkich chętnych, przy którym utworzył w 1926 r. 2-sekcje: Koło Ludoznawcze i Kółko Przyrodnicze.

Pod opieką Jana Moczulskiego (uczył matematyki)  od stycznia 1925 r. do września 1926 r. KKMS zorganizowało 7-odczytów, 4-zebrania towarzyskie, 3-dyskusje, czytano książki, zakupiono obrazy krajoznawcze (własność kl. VII, a nie Koła). Od września 1926 r. do 1930 r. opiekę nad kołem objął Marian Jumborski (również matematyk) weteran krajoznawstwa i PTK. Ruch krajoznawczy wśród młodzieży ożywił się, oparty na zasadach regionalizmu. Zaniedbano jednak prace nad ginącymi zabytkami przeszłości i ludoznawstwa na Chełmszczyźnie (w 1930 r. M. Jumborski wyjechał z Chełma). Od 1930 r. opiekę nad kołem objęła Helena Zajdler (uczyła geografii), w r. szk. 1931\1932 koło przekształcono na sekcję regionalną przy Kole Historycznym pod opieką  Jadwigi Jędrzejewskiej w którym było 3-sekcje w tym krajoznawcza. Sekcja regionalna zbierała wiadomości dotyczące ziemi chełmskiej, zdjęcia fotograficzne i dyżurowała w muzeum. Pomimo wszelkich starań opiekunów, KKMS zaczęło podupadać. Aby temu zapobiec dyr. szkoły Tadeusz Dąbrowski (1888-1946) zwrócił się o pomoc do kolegi K. Janczykowskiego.

W roku szk. 1933\1934 K. Janczykowski uczył geografii (przejął młodzież zjednoczył 2-koła i) na nowo zorganizował Koło Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej (nawiązując do idei tworzenia z 1925 r.). Główny cel poznanie regionu, zwłaszcza w dziedzinie ludoznawstwa. Już po roku młodzież zebrała wszystkie nazwy geograficzne w 10-gminach (na 13) powiatu chełmskiego oraz zgromadziła znaczną liczbę pisanek z powiatu. Dnia 15 września 1934 r. KKMS ukonstytuowało się przyjęto imię Wincentego Pola i weszło w skład Krakowskiego Związku Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej w liczbie 96-członków. Utworzono 3-skecje: wycieczkową, meteorologiczną i fotograficzną. W r. szk. 1934\1935 sekcja wycieczkowa urządziła 3-wycieczki, sekcja meteorologiczna prowadzi stację a sekcja fotograficzna przyczyniła się do wydania pocztówek z widokami Chełma i okolicy z okazji XX-lecia Gimnazjum. Postanowiono też urządzić wystawę regionalną ziemi chełmskiej, i ściślej współpracować z pracownią geograficzną. Pracowano nad stworzeniem skutecznego systemu na rzecz ochrony przyrody i środowiska – dla potomnych. W dniu 9 grudnia 1935 r. uczestniczył we Lwowie w obradach, połączonych LOP Lwowskiej i Warszawskiej oraz Zarządu Głównego. Odbyła się też wystawa krajoznawcza Kół Krajoznawczych Młodzieży Szkolnej ze Lwowa i wyróżniających się kół zamiejscowych z Chełma i Trembowli, prezentowano zdjęcia i eksponaty oraz miejscowy folklor. Chełm reprezentowało Koło im. W. Pola, zostało minowane do nagrody krajowej. Ważnym celem koła było stworzenie skutecznego systemu na rzecz ochrony przyrody i środowiska dla potomnych.

Kazimierz Janczykowski był uznawany za odkrywcę zdrowotnych, przyrodniczych, krajoznawczych i turystycznych uroków i walorów Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego (pierwsza jego wyprawa była datowana na 1934 r.). W latach 1937-1938 w gronie kilku przyjaciół, nauczycieli Gimnazjum (i dawnych działaczy PTK w Chełmie), jako pierwszy na Lubelszczyźnie, penetrował Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie. Sporządził wiele notatek i spostrzeżeń z tych wypraw, jakby przygotowywał plany do przyszłych turystyczno-naukowych wypraw z młodzieżą. Dnia 25 czerwca 1939 r. wraz z naukową grupą członków KKMS „Czarniecczyków”, zorganizował pierwszy wycieczkowo-wędrowny obóz pieszy po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim, zwanym przez wielu naukowców Polesiem Lubelskim. W artykule „Czarniecczycy” pionierzy K. Janczykowski pisał: „nikomu wtedy się nie śniło o krajoznawczo-turystycznych walorach Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, dziewiczej faunie i florze. Nasza wędrówka miała znaczenie wywiadowcze, było to pierwsze uderzenie krajoznawcze w ogóle po pojezierzu”. W kronice obozowej całą wyprawę dokładnie opisał uczeń-kronikarz Wacław Trochim.

Na bazie doświadczeń prowadzonych od 1918 r., przygotowywał metodycznie szkolne wycieczki, które jako system wychowawczo-obywatelski wprowadzał od 1927 r., do programu dydaktycznego, chełmskich szkół powszechnych i średnich (i szkół lubelskich) w porozumieniu z Lubelskim Kuratorium Okręgu Szkolnego.

We wrześniu 1928 r. powołał przy Gimnazjum „Czarniecczyków” Szkolną Ligę Ochrony Przyrody, pierwsze specjalistyczne Koła LOP utworzyły klasy VI i VII geograficzne i przyrodnicze, większość to członkowie KKMS. Były to pierwsze w województwie Lubelskim (i jedne z pierwszych w kraju) Szkolne Koła LOP – były pionierskie i jako pierwsze w Chełmie tworzyły ruch ochrony przyrody, w mieście powiecie i na Lubelszczyźnie. Do pierwszych przejawów działalności Kół LOP „Czarniecczyków” było spisanie przez członków, na terenie Chełma i powiatu miejsc fauny i flory. Prowadzono też prace nad wytyczeniem ochrony szczególnych miejsc. Postulowano do władz miejskich o pomoc w tej sprawie.

Rada Główna PTK – uchwałą  z dnia 9 września 1927 r. postanowiła zwołać w okresie trwania Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu w dniach 12 i 13 lipca 1929 r. Pierwszy Ogólnopolski Kongres Krajoznawczy (w auli Uniwersytetu) – za cel nadrzędny uznała krzewienie turystyki wśród młodzieży szkolnej, popularyzację wycieczek do głównych ośrodków historii i kultury polskiej wśród ogółu społeczeństwa oraz reedycję Słownika Geograficznego Ziem Polskich). Kongres miał być rewią ruchu krajoznawczego w Polsce na terenie wszystkich istniejących organizacji oraz pośród niezorganizowanego społeczeństwa. Za program odpowiadał Aleksander Patkowski,  posiedzenie otworzył prezes honorowy Aleksander Janowski. W tym czasie na terenie kraju odbywały się spotkania, przygotowania na Kongres referatów. Wielu takim spotkaniom przewodniczyli, delegowani z RG PTK. W 1928 r. na spotkaniu zorganizowanym w Lublinie i Zamościu uczestniczyły chełmskie delegacje „Czarniecczyków” i SKS „Zdrów’.

Idee Kongresu, były motywem zwołania przez K. Janczykowskiego (wobec braku działalności Chełmskiego Oddziału PTK) 31 maja 1929 r. w gmachu Gimnazjum „Czarniecczyków” w Chełmie zjazdu entuzjastów chełmskiego ruchu krajoznawczo-turystycznego (celem było stworzenie miejskiej organizacji krajoznawczo-turystycznej w Chełmie, ta rywalizowałaby i współpracowała z działającym już bardzo aktywnie KKMS i szkolnym systemem wycieczek-wędrówek i obozów krajoznawczo-turystycznych tworzonego przez K. Janczykowskiego w Chełmie już od września 1918 r.) Na zjazd byli zaproszeni z Warszawy członkowie zarządu RG PTK. Jak wynika ze sprawozdania Rady Głównej PTK z 1929 r., pt: Sprawy Towarzystwa: „Oddział Chełmski PTK, prowadzony przez dr Łuczkowskiego przed wojną, został przez okres wojny rozbity doszczętnie. Państwowo-twórczy ruch kulturalny ziemi chełmskiej pobudził do życia tę zniszczoną placówkę zakreślając godny uznania i poparcia plan pracy jak wskazuje następujący protokół: *protokół zebrania PTK Oddziału w Chełmie, z 31 maja 1929 r. godz. 19.00, w lokalu Pań. Gim. „Czarniecczykow” w Chełmie. Obecni: A. Makarewicz, L. Krupczak, A. Perzyna, W. Głowacki, W. Zygmunt, K. Strąkowski, E. Łuczkowski, M. Hebdowska, Z. Hejmanówna, W. Olpiński, starosta B. Bagiński, T. Kozerski, Z. Umiński, F. Frąckiewicz, A. Sauter, ks. W. Kosior, M. Jumborski, A. Schon, K. Janczykowski, J. Wasilewski, M. Baruś, W. Zimmer, W. Wadowski, dr Fiumel, H. Zajdlerowa, W. i S. Ambroziewicz. *porządek zjazdu: 1-zagajenie dr Łuczkowskiego z przeszłości PTK w Chełmie, – który opisał historię „Chełmskiego Oddziału PTK od założenia w 1908 r. do czasu wojny, opisując trudności, które na tym terenie były do zwalczenia, wykazując bardzo ożywioną działalność w przeszłości, a nawiązując do tej przeszłości zaznaczył, że obecne zebranie chce uważać za kontynuowanie prac przedwojennego oddziału chełmskiego” co przez zebranych było jednogłośnie przyjęte; 2-referat W. Ambroziewicza zadania regionu chełmskiego; 3-sprawy organizacyjne M. Jumborski; 4-powołanie władz oddziału PTK; i 5-wnioski. *powołano zarząd Oddziału Chełmskiego PTK: Prezes E. Łuczkowski, Wice. W. Ambroziewicz i L. Krupczak, sekr. M. Jumborski, skarb. A. Perzyna, członkowie: H. Zajdlerowa i K. Strąkowski, komisja rewizyjna: F. Frąckiewicz, A. Makarewicz i A. Schon. *Rada Główna PTK, z prawdziwą radością wita postanowienia Oddziału Chełmskiego PTK, życząc gorąco pomyślnej realizacji zamierzonych prac”.

Reasumując – mimo postanowień, nie było żadnych działań ze strony Chełmskiego Oddziału PTK ani członków zarządu. Przedstawiane przeszkody w rozwoju i działalności Oddziału: m. in. brak stabilizacji politycznej, ekonomicznej lub lokalowej, czy też brak zaangażowania ze strony działaczy-sympatyków – nie miało tu uzasadnienia. Ponieważ wiele organizacji w tym czasie rozwijały dość dobrze, organizowały wycieczki i tworzyły ruch turystyczny w Chełmie i okolicy. Należy stwierdzić, że Chełmski O. PTK, nie odegrał żadnej roli i nie miał wpływu na tworzący się w Chełmie, ruch krajoznawczo-turystyczny okresu 1918-1939. Dziwi fakt, że taka specjalistyczna placówka historycznie uwarunkowana o walorach patriotyczno-wychowawczych, nie miała jasnej sytuacji organizacyjnej i nie spełniała swojej misji w działaniu, i nie wytworzyła własnej tradycji w Chełmie.

Od 1931 r. na łamach pism KOS Lubelskiego K. Janczykowski publikował swoje spostrzeżenia dydaktyczne z wychowania fizycznego i wycieczek jako system wychowawczy młodzieży szkolnej. W 1933 r. wydał szlak wędrówkowy po powiecie chełmskim – był to pierwszy przewodnik turystyczny o Chełmie i powiecie. Szlak wędrówkowy po powiecie chełmskim, poprzedzony krótką monografią powiatu – zawarł w nim swoje spostrzeżenia naukowe oparte na doświadczeniach zdobytych na wycieczkach i wędrówkach szkolnych prowadzonych od 1918 r. z młodzieżą szkolną, informacje o miejscach noclegu miejscowości, w których wypadają noclegi, zostały podane w rozdziale III przy omawianiu szczegółów trasy. W miejscowościach tych należy się zwracać do kierowników szkół, którzy mogą służyć wędrującej młodzieży noclegami w szkole, radą, wskazówkami i ułatwieniami w tym kierunku. Mogą tu przyjść z pomocą również właściciele majątków i folwarków oraz księża proboszczowie, którzy bardzo uprzejmie i przyjemnie odnoszą się do wędrującej dziatwy szkolnej. Młodzież szkolna w pierwszym rzędzie powinna korzystać z uprzejmości kierowników szkół, aby zapoznać się z warunkami, w jakich uczy się dziatwa wiejska i miasteczkowa, co przedstawia dużą wartość z wychowawczego punktu widzenia. Wspominał i wyróżniał Moraczewskiego z Czułczyc znawcę Chełmszczyzny i sędziego T. Kozerskiego ze Stawu  mających wiele materiału o charakterze regionalnym.

Prowadził w regionie badania, szukał najdawniejszych śladów życia. Najcenniejszym jego nabytkiem-odkryciem wieloletniej pracy jako wędrowca badacza-archeologa był grób neolityczny odkryty-(przypadkowo) w październiku 1934 r. w Poniatówce pod Wojsławicami 22km. od Chełma. Było to odkrycie na miarę światową. W 1935 r. wydał Wśród wzgórz kredowych, szkic naukowy geograficzno-krajoznawczy regionu chełmskiego zawierający naukowe spostrzeżenia z zakresu etnografii archeologii, historii i krajoznawstwa. Swoje naukowe badania drukował też w, „Zwierciadle”, „Kronice Nadbużańskiej”, „Poznaj swój kraj”, „Orli Lot”, „Przewodniku po Polsce

                                                           *

Józef Rudolf Maź (1894-1966) – bojownik o wolność i polską szkołę, nauczyciel wychowania fizycznego, pedagog, działacz oświatowy sportu i turystyki, twórca kultury fizycznej i szkolnego ruchu wychowania fizycznego i sportu na kresach wschodnich RP, działacz Sokoła. Od września 1918 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel wychowania w Szkole Powszechnej w Okszowie pow. Chełm. Od 1 grudnia 1919 r. nauczyciel wychowania fizycznego w Państwowym Seminarium Nauczycielskim Męskim i Szkoły Ćwiczeń w Chełmie. Ukończył (roczny kurs) Studium WF w Warszawie i Centralną Szkołę Wojskową Gimnastyki i Sportów w Poznaniu.  Państwowe Seminarium Nauczycielskie Męskie od 1918 r. (i Żeńskie od 1919 r.) – było drugim w Chełmie od 1919 r., ośrodkiem polskiej szkoły, kultury i kultury fizycznej promieniując na kresy wschodnie Rzeczypospolitej. Seminarium Męskie mieściło się w budynkach poklasztornych (kościoła i klasztoru o.o. reformatów) przy ul. Reformackiej wraz z kursami przygotowawczymi czyli Preparandą.

Ruch wycieczek, wędrówek, rajdów i obozów Seminarzystów o charakterze sportowo-wypoczynkowym i regionalno-krajoznawczym oparty o system naukowo-poznawczy był ścisłym elementem programu dydaktyczno-wychowawczego szkoły. Uczelnia ta kształciła przyszłych nauczycieli, dlatego też aspekt wycieczek szkolnych realizowany był jako dział obowiązkowy wchodzący w zakres wychowania fizycznego. Szczególnie Seminarium Męskie obejmowało swym zasięgiem dydaktycznym (poprzez system praktyk i badań przyszłych nauczycieli) przyległe miejscowości powiatu niosąc im pomoc w postaci opracowań programów, wysokokwalifikowanych nauczycieli m.in. z wychowania fizycznego oraz występy i pokazy organizowania imprez kulturalno-sportowych (w tym z rekreacji, wycieczek, obozów, gier sportowych,  gier i zabaw i sportów wodnych).

Rzecznikiem w\w aspektów i form pracy dydaktycznej było powołane przy  Męskim Seminarium przez Józefa Mazia w marcu 1923 r.  Szkolne Koło Sportowe „Zdrów”. Było to (jak wynika ze źródeł) pierwsze koło w Polsce, odegrało znaczącą rolę na kresach Rzeczypospolitej w krzewieniu oświaty, kultury i kultury fizycznej. Działalność Koła (oparta na regulaminie) rozbudziło i ożywiło w Chełmie życie sportowe i stało się przykładem, dla innych szkół. (SKS „Zdrów”) koordynowało wszelką działalność, sportową i turystyczną na terenie szkoły). Pierwszą wycieczkę tematyczno-naukową i sportowo-krajoznawczą (poza zwykłymi wycieczkami lekcyjnymi) zorganizował SKS „Zdrów” z opiekunem J. Maziem 1 czerwca 1924 r. Była to grupowa wycieczka wyjazdowa, na zaproszenie Urzędniczego Klubu Sportowego „Włodawia”  i Szkolnego Klubu. Uczestniczyli w niej uczniowie III i IV kursu,  celem przeprowadzania pokazowych zawodów: piłki nożnej, lekkiej atletyki, gier i zabaw i gier zespołowych oraz rozegraniu pokazowych meczów, na koniec wspólne zwiedzanie okolicy i kąpiel w rzece Bug. Od 1925 r. (po nieoczekiwanym odejściu z Chełma J. Mazia) wszelkie obowiązki szkolne nauczyciela wychowania fizycznego i opiekuna SKS „Zdrów” objął Bolesław Zygmunt Kruczek-Wirski (od 1936 r. Wirski).

Bolesław Zygmunt (Kruczek)-Wirski (1900-1972) – bojownik o wolność i polską szkołę, nauczyciel wychowania fizycznego, pedagog, działacz oświatowy i sportowy, twórca kultury fizycznej i  szkolnego ruchu wychowania fizycznego i sportu oraz systemu wycieczek i obozów szkolnych, animator ruchu krajoznawczo-turystycznego, działacz Sokoła i LMK, twórca szkolnych tzw. gier i zabaw im. Wirskiego.

Wycieczki w tej formie weszły od 1925 r. do tradycji szkoły. Od 1926 r. B. Kruczek-Wirski rozpowszechnił jeszcze wszelkie rodzaje wycieczek szkolnych jak, piesze, rowerowe i wodne, wśród młodzieży szkoły i nadał im charakter masowy zdrowotno-wypoczynkowy, sprawnościowo-sportowy i metodyczno-turystyczny – egzekwując aspekty zdrowotno-wypoczynkowe na koloniach, sprawnościowo-sportowe na obozach i metodyczno-turystyczne na wędrówkach, rajdach i zlotach. Następnie na bazie tych doświadczeń, powołano w 1929 r. przy Seminarium Męskim, jako sekcja-agenda SKS „Zdrów”, specjalistyczne Szkolne Koło Krajoznawcze – które od tego roku współtworzyło w Chełmie szkolny ruch krajoznawczo-turystyczny.  

                                                                  *

Szkolne wycieczki lądowe (piesze i rowerowe). Szkolne wycieczki lądowe różnego typu, które szczególnie przyczyniły się do rozwoju ruchu krajoznawczo-turystycznego w Chełmie i powiecie a nawet w okręgu były odnotowane w miejscowej lub w krajowej prasie, i były stawiane za wzór do naśladowania. *Wakacje 1922 r. Inspirowana przez K. Janczykowskiego  I-drużyna harcerska „Czarniecczyków” zorganizowała 2-dniową wycieczkę nad Bug. Z kroniki, „ze stacji Chełm do stacji Dorohusk PKP i pieszo 5km., do dworu w Świerżach naszej bazy biwakowo-noclegowej, gospodynią była p. Rotarska. Druh S. Zbych przy ognisku i pieczeniu, omówił plan wyprawy wypoczynkowo-sportowo-zwiadowczej, a redaktor stary lis opisał wszystko szczegółowo”. *9 czerwiec 1923 r. Wycieczka do Wieliczki. Grupę wycieczkową stanowili uczniowie harcerze z Państwowej Szkoły Rzemieślniczej. *Lipiec 1931 r. Ogólnopolski konkurs Gwiaździsty rajd pieszy. Warunki konkursu: zespoły trójkowe, trasę opracowują sami, meta w Mszanie Dolnej. K. Janczykowski zgłosił najlepszą trójkę piechurów KKMS „Czarniecczyków”. Byli to: Zenon Marcinkiewicz, Stanisław Michalski i Jerzy Pindera. Po spełnieniu warunków, jury konkursu przyznało pierwsze miejsce i nagrodę główną chełmskiej drużynie. Było to pierwsze cenne zwycięstwo i ogólnopolskie wyróżnienie a codzienny „Kurier Krakowski” wystawił wspaniałą recenzję dla Chełmskiego KKMS *Lato 1932 r. Wycieczka szkolna zespołu krajoznawczo-historycznego wzdłuż powiatu chełmskiego, uczennic Gimnazjum „Czarniecczyków”. W Święcicy nocleg w modrzewiowym dworze państwa Lechnickich. Tu też odbyła się konferencja rozpoznawczo-naukowa oraz opis trasy i eksponatów. W Pawłowie Marylka Rutkowska robiła szkice z wycieczki. Deszcz nie oszczędzał wędrujących, w strugach deszczu powstała pieśń: „Jak wspaniała nasza postać, Chociaż
z nieba leje wciąż, Chociaż w domu możesz zostać, W góry, miły bracie dąż… itd.” *Lato 1932 r. Wycieczka tematyczno-naukowa do Krakowa i okolicy, o charakterze sportowym grupy młodzieży „Czarniecczyków”, członków KKMS. *Wakacje 1932 r. Zespół wycieczkowy Gimnazjum „Czarniecczyków” zajął I miejsce i otrzymał Przechodnią Nagrodę Lubelskiego Kuratora KOS i proporczyk. Zwycięstwo było tym cenniejsze że uzyskane w gronie 14 najlepszych zespołów z Okręgu. *Wakacje 1932 r. Obowiązkowe wędrówki sprawnościowo-sportowe. Grupa harcerek I Chełmska D.H.Ż „Czarniecczyków”, odbyła wędrówkę konkursową pod hasłem „poznaj swój powiat” i odwiedziła wszystkie gminy powiatu chełmskiego, przebyły 400 km pieszo i wodą w ciągu 12-dni. Za tę wędrówkę po ocenie komisji, drużyna otrzymała I nagrodę, przechodni puchar Kuratora Lubelskiego KOS. Pamiątkowa kronika, zawiera wspomnienia, szkice i fotografie. *Latem 1933 r. (ta sama drużyna jak wyżej), bezpośrednio po obozie drużyna udała się na wędrówkę „od jeziora do jeziora”, czyli na pojezierze włodawskie aż do Prypeci i jeziora Świteź, około 100 km w ciągu 5 dni. Za tę wędrówkę drużyna zdobyła nagrodę im. Komendantki Chorągwi Lubelskiej. *26 maja 1933 r. Tematyczno-wychowawczo-krajoznawcza wycieczka szkolna klasy VI (mat.\ przyr.) członów KKMS „Czarniecczyków”. Trasa wycieczki: Chełm – Kielce – Częstochowa – Kraków – Wieliczka – Zakopane – Chełm.  *Czerwiec 1935 r. Krajoznawczo-wychowawcza wycieczka w Tatry, grupy uczniów KKMS  „Czarniecczyków”. Grupa biwakowała u górali nad Bystrym, wypad furmankami i pieszo do Morskiego Oka, Czarnego Stawu, Limby, Mieguszowieckiego i Mnicha oraz nad wodogrzmoty Mickiewicza. Wspinaczki i wędrowanie na Giewont, Gubałówkę następnie do Doliny Strążyskiej i Kościeliskiej oraz Poronina i Bukowiny. Opiekę sprawowała nauczycielka Ginalska. *Wrzesień 1935 r. Wycieczka tematyczna (kultowa) do Czarncy, dawnej majętności S. Czarnieckiego patrona Gimnazjum „Czarniecczyków”. Grupę stanowili członkowie poszczególnych klas oraz najlepsi uczniowie „Czarniecczycy”. *Wakacje 1936 r. Wycieczka krajoznawcza-wędrówki po powiecie włodawskim. Wyprawę „Czarniecczyków” opisał młody krajoznawca kronikarz i rysownik Franciszek Kędzierowski. Wyprawa rozpoczęła się w Uhrusku, kierownikiem wycieczki był Wiesław Sztaba, a szefem spiżarni i kuchni Tadeusz Sztaba. „Trasa tematyczna wiodła przez wsie Uhrusk, Folwark, Różniówkę (wzgórze 218m. n.p.m.), Wolę Uhruską, Bytyń (plażę), Nadbużankę (hutę szkła), tzw. Cerkiewki, Zbereże, Stulno, Sobibór, Orechówkę do Włodawy, dalej we wsi Różance zwiedzanie pałacu i do Sosnówki a stąd do Wisznic. W dniu szóstym Parczew i Tyśmienica, w dniu siódmym do Wołoskowoli (Wola Wołoska), Brussa, w Dubecznie (huta szkła). Badamy faunę i florę oraz zwyczaje miejscowej ludności”. *25 czerwca 1939 r. K. Janczykowski wraz z naukową grupą członków KKMS „Czarniecczyków”, zorganizował pierwszy wycieczkowo-wędrowny obóz pieszy po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim, zwanym przez wielu naukowców Polesiem Lubelskim. W artykule Czarniecczycy pionierzy pisał: – „nikomu wtedy się nie śniło o krajoznawczo-turystycznych walorach Pojezierza Łęczyńsko- Włodawskiego, dziewiczej faunie i florze. Nasza wędrówka miała znaczenie wywiadowcze, było to pierwsze uderzenie krajoznawcze w ogóle po pojezierzu. W kronice obozowej całą wyprawę dokładnie opisał uczeń-kronikarz Wacława Trochim. Wyprawa dostarczyła wiele informacji i eksponatów”. Spenetrowano jeziora: Dratowieckie, Rogóżno, Ukcze, Krasne, Piaseczne, Sumińskie, Wel-Wetyckie, Białe, Czarne i Świtaź.

Szkolne wycieczki wodne (spływy łodzią i kajakami). Szkolne wycieczki wodne różnego typu które szczególnie przyczyniły się do rozwoju ruchu krajoznawczo-turystycznego w Chełmie i powiecie a nawet i w okręgu i były odnotowane w miejscowej i w krajowej prasie, i były stawiane za wzór do naśladowania. *Czerwiec 1929 r. krajoznawczo-turystyczna morska wyprawa łodzi „Chełmianki” do Warszawy i Gdańska, grupy wycieczkowej młodzieży „Czarniecczyków”. Rejs szlakiem wodnym inspirowany przez K. Janczykowskiego, dużą rolę w organizacji spływu odegrał kpt. Edmund Prost. Wodowanie łodzi i chrzest „Chełmianki” odbył się w Dorohusku n\Bugiem, tu też nastąpił start. Łódź wybudowali członkowie Koła Miłośników Wody i oni stanowili załogę. W pierwszym odcinku rejsu, „Chełmiance” towarzyszyło kilka kajaków. Flotylli przewodził dyr. W. Ambroziewicz w admiralskim mundurze, jego zastępcą był T. Dąbrowski w mundurze kontradmirała, bosmanem był Dolek Chomicki. Pierwszy obóz-postój organizacyjno-taktyczny był w Bytyniu. Z Włodawy dyr. wrócił do Chełma, pod Brześciem kajaki popłynęły swoją trasą na Prypeć i Polesie, a łódź popłynęła dalej pod wodzą T. Dąbrowskiego. Po drodze tworzono bazy postojowo-noclegowe dla innych wypraw. Była to pierwsza wyprawa wodna, a cała załoga miała specjalnie uszyte stroje marynarskie na ta wyprawę. Był to ważny moment w życiu sportowym Chełma. *Lipiec 1929 r., wycieczka rajd wodny do Warszawy”, członków KKMS „Czarniecczyków” kajakami, które zostały wybudowane przez członów w modelarni Koła. *Wakacje 1931 r. i 1933 r. (ta sama formuła), krajoznawczy spływ Bugiem i Wisłą do Gdańska i morza. Grupę stanowiły trzy kajaki, sportowej grupy „Czarniecczyków”. *5 Lipiec 1932 r. wycieczka kajakowa Bugiem, Wisłą do Gdańska. Organizatorem było KKMS a opiekę sprawował K. Janczykowski i T. Dąbrowski. W wyprawie uczestniczyło 9 uczniów i 5 kajaków. Cel wyprawy wodnej, udział w Zlocie Krajoznawców w Gdyni i młodzieży harcerskiej w Kościerzynie. Wyjazd z Chełma początek rejsu w Dorohusku. Cel wyprawy udział w Gdyni na Ogólnopolskim „Święcie Morza”. *Wakacje 1934 r. wycieczka kajakiem po Uherce. Tadeusz Machajski chciał udowodnić, że po chełmskiej rzece Uherce można żeglować. *Lipiec 1937 r. szkolna wakacyjna wędrówka kajakami po wodach polskich w celach krajoznawczych, członków Koła LMK „Czarniecczyków”, „Bugiem i Wisłą do Warszawy”. Załogę stanowi: Wacław Marzec, Adam Kossarek, Karol Pasieka i Mieczysław Skowroński (kronikarz). Trasa: 1-Chełm-Dorohusk n\Bugiem koleją, 2-Dorohusk-Modlin Bugiem 600km. 3-Modlin-Warszawa Wisłą, 4-Warszawa-Chełm koleją. Postoje po trasie: Bytyń, Zabuże, Olszynka, Orchówek, Włodawa, Sławatycze, Dubica, Brześć, Kuzawka, Czyżewicze, Klimczyce, Drohiczyn, Wojtkowice Glinna, Glinie i Bramszczyk.

Poza stałą pracą w Gimnazjum „Czarniecczyków” K. Janczykowski, uczył też w innych placówkach oświatowych w Chełmie. W latach 1928-1931 uczył przedmiotu krajoznawstwo, w Publicznej Szkole Zawodowej Dokształcającej przy Państwowej Szkole Rzemieślniczej, a w latach 1932-1934 uczył ćwiczeń cielesnych w Państwowej Szkole Handlowej w Chełmie. Również i w tych szkołach popularyzował szkolne wycieczki i wędrówki oraz ruch krajoznawczo-turystyczny.

Na łamach poczesnych pism chełmskich „Zwierciadło” i „Kronika Nadbużańska” (1923-1939), o tym okresie pisał Kazimierz Czernicki (1890-1941) – chełmski wydawca, redaktor, regionalista, społecznik i filantrop: „wycieczki i wędrówki szkolne i szkolny ruch krajoznawczo-turystyczny dzięki twórczej działalności K. Janczykowskiego był systemem wychowawczym i narodowo potrzebnym”. 

K. Czernicki na łamach swojej książki Chełm przeszłość i pamiątki, wydanej w Chełmie w 1936 r., w dziale pt. Okolice Chełma pisze - Krajobraz okolic Chełma dzieli się na dwa różne zupełnie typy. Północno-wschodnia część powiatu chełmskiego, to Polesie z bagnami i jeziorami. Natomiast południowo-zachodnia jest falista i malownicza. Krajobraz ten przypomina Podkarpacie. Pisał dalej, prześliczne są okolice Starego i Nowego Majdanu, Huty, Majdanu Ostrowskiego, piękny jest Ostrów, Kukawka i cała okolica Wojsławic, Sielca, Kumowa, Rejowca, Pawłowa, Krupego, Stołpia i Bieławina, Sawina, „Dziewiczej Góry” i Horodyszcza.

W broszurce pt. O brakach i potrzebach miasta Chełma, z 1936 r., autor i znany chełmski społecznik, notariusz Włodzimierz Rewski  (ur.1896 r.), „obwinia władze Chełma o wszelki brak dbałości o urok tak zacnego i zasłużonego grodu. Skrytykował też brak aktywności Towarzystwa Krajoznawczego, a miasto posiada wiele zabytków – gdzie cały ciężar na siebie bierze szkolny ruch krajoznawczo-turystyczny” kierowany przez K. Janczykowskiego. Zawiązała się też współpraca pomiędzy tzw. grupą szlachetnych walczących chełmian, pod wodzą W. Rewskiego a K. Janczykowskim i KKMS – o lepsze i ładniejsze oblicze miasta i okolicy – i ochronę wszystkiego co się da.

Bursa im. ks. S. Brzóski – koedukacyjna utworzona we wrześniu 1918 r., przy Królewsko-Polskim Gimnazjum im. S. Czarnieckiego w Chełmie  (w tym czasie mieściła się w dawnej Technicznej Szkole Kolejowej przy ul. Pocztowej). Był to koniec wojny, miasto wyniszczone a warunki stancji fatalne. Bursa szczególnie faworyzowała młodzież z okolicy, liczne stypendia przypadały kandydatom najbardziej z Podlasia, Wołynia, Polesia, a nawet Wilna. Idea bursy zmierzała do tego, aby młodzież ta po naukach, wracająca w swoje strony, szerzyła kulturę polską i chełmski regionalizm. W pierwszym roku 60-wychowanków w tym 20-stypendystów, wsparcie finansowe niosła też Straż Kresowa. Wspaniały wizerunek i ducha bursy stworzył jej kierownik Tadeusz Dąbrowski i współpracownik W. Siepieta. Ich hasło na harmonijne współżycie i talent wychowawczy brzmiało „jeden za wszystkich – wszyscy za jednego. Dnia 15 czerwca 1919 r. szkołę przeniesiono do nowego gmachu pod nazwą Państwowe Gimnazjum im. S. Czarnieckiego w Chełmie. Bursa uzyskała lepsze warunki mieszkalne i sanitarne oraz rozległy teren z parkiem i ogrodem warzywnym. W parku zorganizowano plac do gier i zabaw boiska oraz szlaki wycieczkowo-rekreacyjne. Powstała pierwsza agenda „Bratnia Pomoc” niosąca pomoc naukową oraz sklepik i świetlica. Od 1920 r., (bursą rządził) ukonstytuowany zarząd w składzie: kier. bursy, wychowawcy, dyr. szkoły, 2-członków rady pedagogicznej i zarządzający gospodarstwem. Bursę m.in. subsydiował: Magistrat, Komenda Powiatowa, Polsko-Amerykański Komitet Pomocy Dzieciom i dochody z własnego gospodarstwa. Praca dydaktyczno-wychowawcza młodzieży zamieszkałej w bursie dawała rezultaty. Utworzono świetlicę, powołano sekcję dramatyczną która wystawiała sztuki, działał sklepik i kącik biblioteczno-prasowy. Ważnym aspektem wychowawczo-zdrowotnym było wychowanie fizyczne. W okresie tym nasiliły się organizowane szkolne wycieczki i zajęcia sportowe, które od 1925 r. stały się tradycją. Od 1923 r. młodzież bursy aktywniej spędzała czas wolny na uprawianiu sportu. Od 1925 r. działały sekcje: handlowa, introligatorska, fryzjerska, kulturalno-oświatowa, biblioteczna i prac ręcznych. Bursa gościła też marszałka J. Piłsudskiego. Od 1931 r., do zarządu weszli członkowie koła rodzicielskiego, co podniosło rangę wychowawczą, a przede wszystkim zadbano o zaangażowanie młodzieży w sportowe życie w czasie wolnym od lekcji. Od 1933 r. bursa stała się ważnym miejscem do organizowania wycieczek szkolnych i punktem przecinających się szlaków wycieczkowo-krajoznwczo-turystycznych oraz miejscem do noclegów i biwaków i bazą w komunikowaniu się szkolnego ruchu krajoznawczo-turystycznego w Chełmie i okolicy. W latach 1936-1939 bursa gościła młodzież sportową i turystyczną ze: Lwowa, Równego, Brześcia Kowla, Lublina, Zamościa, Białej Podlaskiej, Warszawy i Garwolina.

Sekcje wycieczkowo-krajoznawczo-turystyczne (lądowe i wodne) przy chełmskich organizacjach. *Od 1921 r. wycieczki odegrały znaczącą rolę w pracy kulturalno-sportowej w Chełmskim Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. Tworzyły one świadomy społeczny ruch narodowy i regionalno-krajoznawczy, poprzez organizacyjne zloty i obozy, poznawano miejsca pamięci narodowej regionu, szlaki wyzwoleńcze oraz podnoszono sprawność fizyczną i zdrowotną. „Sokół” działał w Chełmie do września 1939 r. *Od 1923 r. przy  Związku Strzeleckim w Chełmie  działała sekcja  wycieczkowo-turystyczna, organizowała wycieczki i festyny kulturalno-krajoznawcze. W 1936 r. przy Komendzie ZS powstał Klub Sportowy który organizował wycieczki piesze i rowerowe. ZS działał w Chełmie do września 1939 r. *Od 1929 r. przy PKP Chełm działał Oddział-Ognisko Kolejowe Przysposobienie Wojskowe (reaktywowane ogólnopolsko od 1928 r. przez J. Piłsudskiego poprzez UP PW i WF jako organizacja użytku publicznego), a przy – Oddziale KPW – aktywnie działały Ognisko KPW i Koło KPW a przy nich sekcje kolarska, wycieczkowa i krajoznawczo-turystyczna, organizowały wycieczki, rajdy i wyścigi w mieście i regionie, za które  przyznawano stopnie i punkty sprawności. Od 1934 r. przy Oddziale KPW prowadziło działalność Koło Krajoznawczo-Turystyczne, zrzeszone w Lubelskim PTK. Członkowie koła uczestniczyli w wielu pieszych i rowerowych wędrówkach i wycieczkach po okolicy i regionie, najciekawsze prowadziły do Zakopanego na narty. Duży wpływ na aktywność koła wnosił instruktor Jan Grzela, działacz KPW. Koło było odznaczone przez okręgowe i krajowe władze. Od 1935 r. w Suścu na Roztoczu współtworzył bazę wypoczynkowo-turystyczną dla środowiska kolejowego PKP Chełm. Kolejowe Przysposobienie Wojskowe działało w Chełmie do września 1939 r. *Od 1929 r. Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego w Chełmie urządzało rajdy i wycieczki krajoznawczo-turystyczne, też i wycieczki do dużych fabryk-zakładów dla przyszłych pracowników w formie praktyk zawodowych. TUR działał w Chełmie do września 1939 r. *Od 1924 r. (powstałe tego roku) Chełmskie Towarzystwo Cyklistów (ChTC) należące do Polskiego Związku Towarzystw Kolarskich, inspirowane przez Antoniego Pochylskigo [byłego członka Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów (WTC)] oraz B. Kłopotowskiego i W. Szurmińskiego, organizowało i upowszechniało kolarstwo w Chełmie i na ziemi chełmskiej. W 1926 r. (przy Towarzystwie Cyklistów) członkowie-cykliści (byli to właściciele restauracji, kawiarni oraz adwokaci) powołali Klub Cyklistów, ograniczając swoją działalność wyłącznie do rajdów i wycieczek regionalno-turystycznych. W ramach popularyzacji kolarstwa poprzez wycieczki turystyczne, zawody i wyścigi kolarskie, od 9 maja 1926 r. Chełmskie Towarzystwo Cyklistów zapoczątkowało wielki konkurs wycieczek rowerowo-turystycznych połączony ze szkoleniową wycieczką rowerową do Krasnegostawu i z powrotem. Pierwsza edycja konkursu trwała od 9 maja do 18 października 1926 r. – w tym czasie należało według programu zdobyć jak największą liczbę punktów, za uczestnictwo w organizowanych przez ChTC dużej ilości wycieczek krajoznawczo-turystycznych i przejechanie jak najwięcej kilometrów. Szczególny nadzór nad Konkursem sprawował prezes ChTC Teofil Gniazdowski (1875-1946); jako lekarz rodzinny i sportowy oraz działacz i sędzia sportowy  propagował zdrowy styl życia; był twórcą chełmskiej szkolnej higieny i medycyny wychowania fizycznego i sportu oraz miejskiego systemu opieki zdrowotno-leczniczej, higieny ogólnej i rodzinno-domowej. W styczniu 1927 r. zarząd ChTC ogłosił wyniki pierwszej edycji konkursu wycieczek turystycznych – za 1926 r. spośród 19 cyklistów- turystów I m. zajął K. Zwoliński, który przejechał ogółem 1.206 km, drugi był K. Jackowski 1.026 km, a trzeci S. Prochorow 871 km. Następne edycje były prowadzone co roku. Na odbywający się w Warszawie 1 sierpnia 1926 r. Zjazd Towarzystw Kolarskich z całej Polski, delegacja z Chełma w formie wycieczki wyjechała na rowerach w składzie: Pochylski, Prochorow, bracia Jackowscy, Frołowicz i Zwoliński. W dniach 11-12 września 1927 r. zarząd ChTC zorganizował wyjazd z Chełma do Lwowa na Targi Wschodnie. Miał on charakter wycieczki oświatowej krajoznawczo-turystycznej. Informacji w sprawie wycieczki udzielały,  Ch T C, Red. „Zwierciadła” i Sklep Tytoniowy J. Dietrycha ul. Lubelska 75. Od 1928 r. ChTC w porozumieniu z Magistratem i Komendą Miejskiej Policji, miało wpływ na prowadzenie egzaminów z jazdy na rowerze i wydawania tzw. prawa jazdy.  *W niedzielę 24 lipca 1932 r. aktywnie działająca Sekcja Kolarska przy Związku Podoficerów Rezerwy Koła Chełm i jej kierownik Roman Bychawski, zorganizowała wycieczkę rowerową Chełm-Gdynia-Chełm na ogólnopolskie Święto Morza Polskiego. W wycieczce udział wzięli: R. Bychawski, J. Wawrzycki, W. Rybak, Cz. Danielczuk, B. Brun, I. Fryd i M. Głowacki. Wycieczka po nabożeństwie w kościele parafialnym na Górce, wyruszyła w niedzielę dnia 24 lipca rano i przez: Lublin, Dęblin, Warszawę, Sierpc, Rypin, Golub, Grudziądz, Nowe Miasto, Gniew, Tczew, Skarzewy, Kościerzynę i Żukowo dojechała do Gdyni. Trasa liczyła 848 km, w Gdyni, wycieczka bawiła 3-dni i 6 sierpnia powróciła do Chełma. W drodze powrotnej nie wytrzymał tempa i odpadł M. Głowacki. W czasie swej podróży wycieczka zgłosiła przejazd do 36 miastach. Arkusz wycieczki stanowił cenną pamiątkę poniesionego wysiłku i zwiedzania dużego obszaru Polski. Była to wspaniała propaganda chełmskiego ruchu turystycznego. Chełmskie Towarzystwo Cyklistów działało do września 1939 r. *Od 1931 r. Liga Morska i Kolonialna w Chełmie propagowała sporty wodne i turystykę wodną. Od 1936 r. wprowadzono okresowe obozy sportowo-pływackie. LMK Obwód w Chełmie, sekcja sportów wodnych ul. Lwowska 9 realizując hasło „pracuj na lądzie a wypoczywaj na wodzie”, od 1937 r. organizowała corocznie dla dorosłych i młodzieży specjalistyczne obozy zdrowotno-wypoczynkowe i sportowo-szkoleniowe nad morzem i jeziorami (dla uprawiania tak zdrowych dla człowieka sportów wodnych jak pływanie i żeglarstwo) – nad morzem w Mieroszynie k\Rozewia, w ośrodku nad Jez. Troki i ośrodku żeglarskim nad Jez. Narocz i nad Jez. Zarnowieckim na Pomorzu. Wyjazd na wywczasy w formie wycieczki krajoznawczo-turystycznej. LMK działała w Chełmie do września 1939 r. *Od 1925 r.  Sekcja Kolarska przy Komisariacie Policji Państwowej w Chełmie promowała wycieczki. Policjanci kupowali rowery na własny koszt i uprawiali kolarstwo. Z czasem w sekcji rozwinęła się turystyka rowerowa, na tym polu pomoc fachową otrzymywali z ChTC. *Od 1930 r. dzialająca Sekcja Kolarska przy KS „Garnizon” promowała wycieczki rowerowe bliższe i dalsze.

Zdrowotno-sportowe walory ruchu krajoznawczo-turystycznego: wycieczki, obozy, kolonie, wczasy-wywczasy.

- Przez pojęcie walor turystyczny rozumie się specyficzne cechy i elementy środowiska przyrodniczego oraz wytwory działalności człowieka, które są przedmiotem zainteresowań turystów. Jest ono traktowane jako jeden z czynników decydujących o atrakcyjności turystycznej terenu.

- Walory turystyczne najczęściej dzieli się na: 1 – wypoczynkowe służące odnowie sił fizycznych i psychicznych; 2 – krajoznawcze stanowiące przedmiot zainteresowań poznawczych; 3 – specjalistyczne umożliwiające rozwinięcie swoistych zainteresowań.

 - Nadrzędnym celem uprawiania turystyki i uczestniczenia w różnych formach rekreacji i wypoczynku jest oderwanie człowieka od jego warsztatu pracy, codziennych trosk i kłopotów i zapewnienie mu rozrywki, aktywnego wypoczynku, możliwości poznania kraju i świata oraz odnowy sił psychofizycznych.

 • Wycieczki szkolne spełniają rolę zdrowotno-wychowawczą, dopomagając młodemu organizmowi w jego rozwoju fizycznym, przeciwdziałają ujemnym wpływom codziennego życia, kształcą charakter i rozbudzają zamiłowanie do ruchu i współżycia z przyrodą. Wycieczki szkolne krajoznawczo-turystyczne wydawałoby się, że są pozornie łatwe, wymagają jednak od uczestników, dużej wytrzymałości i sprawności fizycznej. Dlatego grupa wycieczkowa i każdy indywidualnie musi przejść odpowiednią zaprawę sportowo-treningową i terenowo-medyczną. Piechur, kolarz lub wioślarz musi posiadać odpowiednią sprawność fizyczną i nie może być uciążliwym balastem w czasie pokonywania trasy, a na niej przeszkód.

• Obozy od 1922 r. stały się nieodzownym atrybutem młodzieży szkół chełmskich. Najbardziej atrakcyjnymi miejscowościami do których wiodły szlaki wędrówkowe, wycieczek i obozów zorganizowanej chełmskiej młodzieży szkolnej oraz organizacji jak: ZHP, SKS, LMK i LOPP, w latach 1922-1939 były: Sawin, Kumowa Dolina, Dorohusk, Wilcze Przewozie n\Bugiem, Zwierzyniec n\Wieprzem, Siekierzyniec n\Zbruczem, Piwniczna, Troki na Wileńszczyźnie, Węgierska Górka k\Żywca, Sobibór, Lidzbark (Pomorze), Wierzchowiny czy Wygoda w Gorganach w Klewaniu na Wołyniu, Uściług, Węgierska Górka k\Żywca, Tatarów i Wólka Profecka k\Puław.

• Kolonie wakacyjne młodzieży szkół chełmskich odbywały się przeważnie w szkolnych przystaniach wodnych w Uhrusku, Dorohusku i Bytyniu nad Bugiem. Natomiast kolonie letnie w Sawinie, Świerżach lub w Dorohusku. Jednak największą popularność od 1922 r., zyskały coroczne wakacyjne kolonie letnie organizowane w Sawinie, ze względu na specyficzny mikroklimat zdrowotno-leczniczy.

• Wczasy - Wywczasy inicjowały nową formę turystyki. W miejskim stylu życia, przyjmowanym przez awansujące kręgi robotnicze i część środowisk urzędniczych, popularne stały się wypady za miasto tzw. majówki, będące wyrazem nowoczesnego sposobu zaspakajania potrzeb towarzysko-zabawowych i tradycji wspólnego wypoczynku w gronie rodzinnym. W tym okresie zaczęło się ustalać współczesne znaczenie wywczasów jako instytucjonalnej formy wypoczynku urlopowego. Od 1930 r. specjalna-wydzielona komórka w Magistracie organizowała nowe formy turystyki socjalnej i wypoczynku urlopowego tzw. „wywczasy”. Dużo na tym polu robiły związki zawodowe i związki pracownicze poszczególnych zakładów szczególnie dużych i zasobnych. Od 1933 r., władze miasta wprowadziły nawet tzw. nowe pociągi kąpielowe, które w pogodne dni słoneczne kursowały między Chełmem a Włodawą nad Bug jako wycieczkowo-wczasowe pociągi kąpielowe, dla całych rodzin, w celu sobotnio-niedzielnego wypoczynku nad wodą oraz zażywania kąpieli i słońca. Od 1935 r. władze miasta Chełma wprowadziły następne specjalne wydzielone pociągi wycieczkowe sobotnio-niedzielne z Chełma do Dorohuska nad Bugiem. Szczególnie tym akcjom nadzorowały dwie komisje Komisja Kulturalno-Oświatowa i Komisja Sportowa Zarządu Związku Zawodowego Pracowników Miejskich. W latach 1933-1939 przystanie wodne wraz z plażami w Uhrusku, Dorohusku i Bytyniu n\Bugiem stały się kurortami  na wywczasy ludności chełmskiej i z okolicy. W 1938 r. zostało powołane Centralne Biuro Wczasów, które podjęło udaną próbę organizowania tanich wczasów, stanowiących zaczątek późniejszej turystyki socjalnej. Pod koniec 1938 r. i na początku 1939 r. odbyto parę wycieczek lotniczo-powietrznych nad Chełmem i powiatem.

W powiecie chełmskim w aktywnych gminach tworzył-rozwijał się ruch krajoznawczy i turystyczny w oparciu o wzory ruchu harcerskiego, nad którym opiekę organizacyjno-szkoleniową sprawowała Komenda Hufca w Chełmie. W rozwój ruchu krajoznawczo-turystycznego w terenie angażowali się wszyscy, a plebanie, urzędy-koła i szkoły wiejskie, stawały się miejscami noclegów, żywienia, wytchnienia i wszelkiej informacji o terenie i ludziach oraz o skarbach ziemi. Wydatną pomoc w rozwoju wiejskiego ruchu krajoznawczo-turystycznego niosły: Związek Młodej Wsi, Związek Strzelecki, Katolicki Związek Młodzieży, Koła Gospodyń Wiejskich i Towarzystwo Czytelni Ludowych. Również włączyły się do tej akcji ludowe szkoły wiejskie i parafialne, Uniwersytet Ludowy, Ochotnicza Straż Pożarna i Hufce WF i PW

Trasy-szlaki turystyczne przechodzące przez Chełm. Komisja Regionalistyczna przy Lubelskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk dokonała podziału województwa lubelskiego na pięć regionów: 1.Lublin – Chełm, 2.Węgrów – Siedlce – Puławy – Łuków, 3.Sokołów – Włodawa,  4.Zamość – Tomaszów, 5) Janów – Biłgoraj. Wędrówka pieszo-kolejowa: 1.trasa Lublin – Chełm – Dubienka – Krasnystaw – Lublin; 2.trasa Lublin – Chełm – Dubienka – Horodło – Hrubieszów – Tomaszów – Krasnobród – Zwierzyniec – Szczebrzeszyn – Zamość – Krasnystaw – Lublin; Wędrówki rowerami: 1.trasa Lublin – Krasnystaw – Chełm – Trawniki – Lublin; 2.trasa Lublin – Piotrków (Pietrzków) – Żółkiewka – Krasnystaw – Zamość – Hrubieszów – Chełm – Lublin (podałem te szlaki które dotyczą Chełma).

Żydowski ruch krajoznawczo-turystyczny – latem 1925 r. powołano Żydowskie Towarzystwo Sportowe w Chełmie, które odpowiadało za sport żydowski w mieście. Wraz z rozwojem sportu, rozwijał się też żydowski ruch wycieczek i potrzeba życia wypoczynkowo-wczasowego. Od 1929 r. aktywną rekreacją społeczności żydowskiej Chełma zajęło się Towarzystwo S.R.W.F. „Gwiazda-Sztern” w Warszawie oddział w Chełmie. 17 lipca 1932 r., T-wo doprowadziło do uroczystego otwarcia skoczni pływackiej KS „Gwiazda” i zawodów pływackich dla amatorów na jeziorze „Bazyljany” k\Chełma. Z tym dniem Żydzi obrali to miejsce, jako stały punkt na spędzanie wolnego czasu i kąpieli, drugim miejscem było kąpielisko na rzece Uherce. Od 1930 r., kolonie letnie żydowskich dzieci szkolnych odbywały się co rocznie w Uhrusku. W latach 1933-1939 przystań wodna i plaża w Bytyniu n\Bugiem stała się kurortem i miejscem ciągłych wypadów i wycieczek na wywczasy ludności chełmskiej i okolicy, w tym podstawowym  kurortem dla chełmskich Żydów.

Ogrody-parki miejskie w Chełmie przy ul. Lubelskiej posiadały rozległe tereny, do organizowania wycieczek, rekreacji ruchowej, różnych sportów, w tym takich form jak festyny kulturalno-sportowe i rekreacyjno-sportowe oraz gier i zabaw, parad i pikników ludowych. Od 1930 r. na terenie jednego z tych ogrodów miejskich (róg ulic Lubelskiej i Obłońskiej) TG „Sokół”, zorganizowało Ogródek Jordanowski wraz z zapleczem i placem do gier i zabaw – i gier boiskowych w\g idei Jordana. Była tu okazała salka do prowadzenia ćwiczeń gimnastycznych i działalności rekreacyjnej, oraz drabinki, ławeczki, skrzynie, materace, piłki, liny itd. Od 1936 r. instruktorzy „Sokoli” prowadzili tu specjalistyczne zajęcia gimnastyczno-sportowe systemu „Sokolego” tzw. gry bosikowe. Tu odbywały się też lekcje wychowania fizycznego dla szkół powszechnych, z braku własnych sal.

                                                              *

Na tworzenie się szkolno-miejskiego ruchu krajoznawczo-turystycznego w Chełmie, który od 1918 r. (wraz z wolnością) nabrał charakteru masowego i świadomego oraz nowych form organizacyjnych, złożyło się wiele nurtów dziejowych (z ich aktywizacją od 1906 r.). Właściwie każda organizacja miała w swoim programie formy krajoznawczo-turystyczne a wycieczka stała się nieodłącznym elementem poznania: ziemi ojczystej i jej historii, wartości narodowe, miejsc kultu  i jednocześnie stała się elementem odnowy biologicznej regeneracji zdrowia i rywalizacji sportowej.

Wszelkie wycieczki-wędrówki były też wzorowane na sprawnym systemie harcerskim skautingowym – wymienić tu można takie cechy jak, karność, lojalność, patriotyzm, doświadczenie w obcowaniu z przyrodą, biwakowanie, topografia, obozownictwo, terenoznawstwo, bezpieczeństwo obozowe i sanitarne, zdobywanie stopni wtajemniczenia i uczenia się zdobywania wiedzy od miejscowej ludności. Ważnym elementem wycieczek były zdrowotne walory,  przez wyprowadzenia dzieci i młodzieży poza miasto – łaki, lasy itd.

Duży wpływ, (w tym czasie) na tworzenie się społecznego ruchu krajoznawczo-turystycznego (poza szkoła i organizacjami) miał (kler) oraz ludność katolicka. Rekreacja i wycieczki odegrały ważna rolę w życiu ludu, podczas których prowadzili rozmowy, medytacje, modlitwy oraz formy pielgrzymek pokutnych do miejsc kultu świętego, pamięci narodowej i obrzędów kościelnych. Jak wielką rolę odegrał - Cudowny Obraz Matki Boskiej Chełmskiej na Górce Chełmskiej (tak adorowany przez Jakuba Suszę) - do tego cudownego obrazu przez wieki szczególnie podczas zaborów, wojen i trwogi, ciągnęły liczne pielgrzymki ludu-społeczności wiernej tej ziemi chełmskiej (jak wspominał też Jakub Susza).

 *Źródło: (szerzej patrz) W. A. Kozłowski, Krajoznawstwo i turystyka  w Chełmie  w  latach 1918-1939, Chełm 2007

 

 Pierwszy Przewodnik Turystyczny po Chełmie i Powiecie  z 1933 r.. autorstwa Kazimierza P. Janczykowskiego.

 

Szlak wędrówkowy po powiecie chełmskim - poprzedzony krótką monografią powiatu, autorstwa Kazimierza Janczykowskiego, nakładem, „Kroniki Nadbużańskiej” w drukarni „Zwierciadło” ul. Lubelska 56, w Chełmie w 1933 r. Przyjęto format małej książeczki obejmującej 39 stron i był to pierwszy informator turystyczny o Chełmie.

Kazimierz Janczykowski zawarł w nim swoje spostrzeżenia naukowe zdobyte na wycieczkach i wędrówkach szkolnych prowadzonych od 1918 r. z młodzieżą szkolną „Czarniecczyków”. Jest to materiał bardzo ciekawy i wiernie oddaje „ducha tamtej epoki”. Posiada też szczegółowy opis tamtych lat, jego tajemniczość tkwi w tym, że każdy chętny mógłby się wybrać tą trasą i nanieść swoje spostrzeżenia, co było kiedyś, a co się zmieniło obecnie dla oceny i porównania – (jest to skrót).

Chełm:

Przed wyruszeniem na wędrówkę po powiecie należy poświęcić trochę wolnego czasu na zwiedzenie i poznanie jego stolicy. Można urodzić się w Chełmie, znać jego ulice, pamiątki, świątynie i zabytki, ale można nie rozumieć mowy tych martwych świadków wiekowej historii. Dla przyjezdnych wystarczy jeden dzień. Chełm, miasto powiatowe w woj. lubelskim, leży nad rzeką Uherką (lewy dopływ Bugu) na wysokości 180,5m. n.p.m. Piękny widok na miasto i daleki horyzont roztacza się z Górki, wzgórza zbudowanego z marglu kredowego, a wyniesionego na 221m. n.p.m. i panującego nad całą okolicą, zwanego od najdawniejszych czasów „Chołmem” czyli „Chełmem”. Stąd najlepiej rozpocząć zwiedzanie miasta. Chełm jest ważnym węzłem kolejowym i liczy: do Warszawy 258km., do Brześcia n\Bugiem 119km., Lublina 71km i do Lwowa 198km. Na wzgórzu, z którego oglądamy panoramę miasta, wznosi się Kopiec Wolności, usypany rękami dziatwy w dziesiątą rocznicę wskrzeszenia Państwa Polskiego, w listopadzie, w dżdżyste dni 1928 r. Górka była miejscem czczonym przez naszych przodków. W dzisiejszym kościele Mariackim (parafia) od 1931 r. nie pozostało nic z dawnych czasów, a raczej pozostał w sercach ludu chełmskiego kult do cudownego obrazu N.M.P. Historię i cuda, przepisywane obrazowi, opisał Jakub Susza w księdze p.t. „Phenix tertiato redivivus” wydanym przez Akademię Zamojską w 1684 r. Antepedium znajduje się obecnie w wielkim ołtarzu po odzyskaniu z Moskwy 3 maja 1924 r. Znajduje się też jedyny sztych obrazujący Chełm w XVIII w. zatytułowany „Civitas Chelmensis in Russia”. Za katedrą znajdują się resztki bramy, wiodącej do miasta. Stąd, przez tzw. Dyrekcję, zupełnie nową dzielnicę, udajemy się do kopalni kredy. Jest to piękna odkrywka marglu kredowego, kredę chełmską zaliczamy do najmłodszych złóż kredowych, skamielin, najliczniej występują jeżowce. Stąd wzdłuż toru kolejowego przechodzimy do Białawina (3km.), gdzie wśród mokradeł i bagien, na niewielkim suchym wzniesieniu, pozostała ściana wieży. Wracamy do miasta. Należy zwiedzić kościół popijarski, pochodzący z połowy XVIII w. Kościół ten pod wezwaniem Rozesłania Apostołów wznosi się prawdopodobnie na miejscu dawnej katedry obrządku łacińskiego, fundowanej przez króla Władysława Jagiełłę na pamiątkę zwycięstwa pod Grunwaldem. W pobliżu kościoła parafialnego znajduje się kościół poreformacki, fundowany przez Andrzeja Wolskiego w 1740 r. Naprzeciwko Magistratu m. Chełma pozostał kościół św. Ducha z 1742 r., dziś zamknięty. Idąc ul. Lubelską do góry, skręcimy na ul. Szkolną i wstąpimy do kaplicy św. Mikołaja przy Państwowym Seminarium Nauczycielskim Żeńskim, a stad do synagogi. Dominikanie najwcześniej z zakonników zjawili się w Chełmie, bo już w XIV w. wybudowali kościół. Kościół podominikański w późniejszych czasach został obrócony na dom modlitwy dla Izraelitów. Schodzimy w dół. Przy ul. Szkolnej, na lewo, mamy cerkiew prawosławną, a jeśli czas pozwoli przy zbiegu ul. Sienkiewicza i 1 Maja możemy zobaczyć gruzy zburzonej budowli, wzniesionej na pamiątkę wyłączenia Chełmszczyzny z granic Królestwa Polskiego i utworzenia Gubernii Chełmskiej, jednak Chełm w 1918 r. powróci do Polski. Wreszcie dla dokończenia wędrówki po Chełmie udajemy się do Gim. Pań. Im. S. Czarnieckiego, gdzie po uzgodnieniu z dyr. można przenocować w bursie. W Gimnazjum znajduje się Muzeum Ziemi Chełmskiej, tu można zobaczyć wiele ciekawych i cennych eksponatów. Nazajutrz o świcie żegnamy Chełm i wyruszamy na 14-dniową wędrówkę po powiecie. Dla przyjezdnych zatem cała wędrówka wyniesie 15 dni, dla chełmian potrwa o jeden dzień mniej. Szlak jest tak opracowany, że każdego dnia w razie potrzeby można wrócić w kilka godzin do miasta.

Powiat:

Pierwszy dzień: 24 km. Chełm – Krzyżówki (skrzyżowanie szos) – Dziewicza Góra: 229 m. (4km.). Jagodnica (5 km.). Jagodno (1,5 km.). Zarzecze (3 km.). Przysiółek (1,5km.). Czułczyce (1,5 km.). Łysa Góra (Góry Stawskie: 239 m. (4,5 km.). Staw-gmina (2 km.). Na Dziewiczej Górze należy zwrócić uwagę na roślinność. W okolicach Zarzecza są ślady dawnego zamku (pozostały wały i fosa). W Czułczycach stary drewniany kościół, który istniał już w 1603 r., a został przebudowany w 1764 r. W Czułczycach mieszka p. Moraczewski, znawca Chełmszczyzny, od którego można się dowiedzieć wielu ciekawych rzeczy. Na szczycie Łysej Góry (na zachód od szosy włodawskiej) rośnie dziewięćsił, bardzo rzadko spotykana roślina na niżu polskim. „Carlina onopordiifolia” występuje tutaj i na Wygonie pod Chełmem. W 1922 r. było jeszcze 36 egzemplarzy tej rośliny. Kwitnie w pierwszej połowie września. Należałoby koniecznie zrobić tutaj niewielki rezerwat dla ochrony tego zabytku przyrody, w przeciwnym razie roślina zginie, gdyż z każdym rokiem jest jej coraz mniej. W okolicy Stawskich Gór można znaleźć wiele rzadkich roślin z okresu stepowego. W Stawie mieszka p. sędzia T. Kozerski, mający wiele materiału o charakterze regionalnym. W Stawie nocleg. Poczta Czułczyce i stacja kolejowa Chełm.

Drugi dzień: 21,5 km. Staw – kolonia Nowosiółki – Stołpie (4 km.) – Spas-(Podgórze): 2 km. Wzgórze: 247 m. Leonów – Majdan Stary (4 km.). Huta –  Tomaszówka – Majdan Stajeński – Rejowiec stacja (7,5 km.). Rejowiec miasto (4 km.). W Stołpiu, przy  szosie prowadzącej do Lublina, wznosi się wieża murowana z kamienia, czterograniasta, zbudowana na jednym z narożników oszańcowania, usypanego z ziemi. Na wieży znać ślady otaczającego ją wysoko ganku. Na ganek prowadziło wejście od strony zachodniej. Na drugim narożniku oszańcowania znajdujemy ślady drugiej, mniejszej wieży. Trzecia wieża według opowiadań starych ludzi, stała na samym kierunku szosy. Rząd rosyjski kazał ją całkowicie zburzyć, gdyż przeszkadzała budowie drogi. Wieża została zbudowana przez króla Daniela w poł. XIII w. i miała być ostrzeżeniem zamku chełmskiego. Wznosiła się jak słup czyli „stołp” stąd nazwa Stołpie. Podgórze (Spas) posiada jeden ze starszych kościołów unickich, pochodzący z XVI w. Krajobraz Podgórza jest dość urozmaicony. Rejowiec, na wyżynie lubelskiej, założony był przez Mikołaja Reja, który za żoną Zofią Kościeniową z Sędziszowa otrzymał w 1540 r. dobra Kobyle i Siennicę. Był tu założony zbór kalwiński. W Rejowcu mamy dwa kościoły: jeden z 1796 r. fundacji Józefa Ossolińskiego, wojewody podlaskiego, drugi zbudowany w 1905-1907 r. przez Józefa Budnego. W mieście wskazują dom Reja. Rejowiec posiada cukrownię i cementownię „Firley” (4km.). Jest tu węzłowa stacja kolei żelaznej Rejowiec-Lwów. Rejowiec oddalony jest od Lublina o 53km. W Rejowcu nocleg. Podgórze (Spas), poczta Chełm Lubelski, stacja kolejowa Zawadówka, poczta Rejowiec i stacja kolejowa na miejscu.

Trzeci dzień: 18,5 km. Rejowiec – Ariańskie Mogiły – Krynica (5 km.). Wzgórze 285 m. i 292 m. Gruszów (4,5 km.) – Marynin; cementownia „Firley” szosą – Pawłów gmina (9 km.). Na granicy powiatów chełmskiego i krasnystawskiego, w malowniczej okolicy, obok wsi Krynicy, na wyniesionym wzgórzu, panującym nad całym obszarem, zachowała się zagadkowa budowla, zwana „grobowcem ariańskim”, „wieża ariańska” lub wprost „arianka”. Powstanie jej nie jest dokładnie znane. Zabytek ten ulegnie szybkiej ruinie, jeśli nie zostanie należycie zabezpieczony. Za wzgórza roztacza się piękny widok, a w słoneczny dzień na horyzoncie widać sylwetkę katedry chełmskiej. Cementownia „Firley”, niedaleko stacji Rejowiec, jedna z większych w Polsce, zbudowana według nowoczesnych wymagań techniki, obecnie nieczynna,, godna jest zwiedzania, jeżeli uzyska się pozwolenie dyrekcji, o co jest dość trudno. Marglu kredowego jako surowca dostarcza kopalnia kredy w Chełmie. W Pawłowie znajdują się pokłady dobrej gliny, w związku z czym rozwijał się tutaj przemysł garncarski, a garnki zasługiwały na uwagę. Garncarze pawłowscy w chełmskim słyną jak sitarze biłgorajscy w lubelskim. Kościół w Pawłowie, zbudowany w 1909-1912 r., zastąpił stary, który już w 1416 r. należał do biskupów chełmskich. W Pawłowie nocleg. Poczta Pawłów, stacja kolejowa Rejowiec.

Czwarty dzień: 27 km. Pawłów – Krasne (2 km.). Zalesie – Kanie (9 km.). Lipówki – Anusin; Marynin – Mogilnica (13 km.). Brzezin – Janowica – Siedliszcze-gmina (3 km.). Wieś Kanie po raz trzeci zmieniła miejsce, o czym świadczą ślady dawnych osad, widocznie doszczętnie zburzonych w przebiegu dziejów. W okolicy ogromna liczba kurhanów, wśród których spotyka się kurhany wielkich rozmiarów. Kościół drewniany, wybudowany w 1875 r. W Mogilnicy znajdujemy pokłady wapnia „opoki”, które dostarczają materiału budowlanego. W Siedliszczu ludność zajmuje się wyrobem bryczek i sani, które sprzedają na jarmarkach w Łęcznie. Kościół murowany pochodzi z XVIII w. Nocleg w Siedliszczu. Poczta Kanie stacja kolejowa Kanie. Poczta Siedliszcze n\Wieprzem stacja kolejowa Rejowiec.

Piąty dzień: 27 km. Siedliszcze – Borowo. Wzgórze: 178 m. Do szosy 7 km. Wola Korybutowa –  kolonia. Stręczyn; Biesiadki – Głębokie – Wólka Cycowska – Wiszniewice, dawniej Cyców (12km). Janowice (obok Przymiarek) – Nadrybie (8 km). Wiszniewice (Cyców) nad rzeką Świnią, odległość od Wieprza o 12km. Ludność zajmująca się uprawą lnu i wyrobem płócien. Były tu dawniej fabryki cycu, skąd powstała prawdopodobnie nazwa miejscowości. W XVIII w. powszechnie nazywano cycem perkale holenderskie (cits, spolszczone cyc). Kościół murowany wybudowany w 1870 r. Poczynając od Siedliszcza, coraz liczniej występują jeziora. W okolicy Cycowa – Głębokie Porosłe. W Nadrybiu nocleg. Poczta Wszniewice, stacja kolejowa Trawniki.

Szósty dzień: 18 km. Nadrybie – Koniowola – Jeź. Nadrybie – Uściwierz – Jeź. Uściwierz (4,5 km.). Ostrów – Jeź. Ratcze – Grabniak – Jeź. Sumin, wieś Sumin – Garbatówka (9 km.). Ostrów –Świerszczów (4,5 km.). Na północ i północny wschód od Nadrybia rozciąga się prawdziwe pojezierze. Pełno tu jezior polodowcowych, wśród których jezioro Uściwierskie (Uściwierz, dawniej Uścimierz) ma km. kw. pow. Prawdopodobnie było tu jedno wielkie zastoisko, którego wody spłynęły do Wieprza i Bugu, częściowo może nawet do Prypeci, to ostatecznie nie jest stwierdzone. Resztki tego zastoiska – to dziesiątki jezior i jeziorek, jak Ratcze, Bikcze, Nadrybskie, o brzegach niskich, bagnistych, miejscami piaszczystych, porosłych lasem od zachodu i północy. Przez Jeź. Uściwierskie przechodzi granica powiatu. Zwrócić należy uwagę na nazwy miejscowości: Nadrybie, Uściwierz, Sumin, Szczupak, Ostrów itp. Dzień szósty poświęcimy na poznanie tego ciekawego, a wcale niezbadanego jeszcze zakątka chełmszczyzny. W Świerszczowie stary kościół z XVIII w. Nocleg Świerszczów poczta Wiszniewice, stacja kolejowa Trawniki.

Siódmy dzień: 18 km. Świerszczów – Przymiarki – Małków – Brzezina – Wólka Tarnowska (9 km.). Kolonia Wanda – Bosówno, gmina Olchowiec (7,5km.). Święcica (1,5 km.). W Olchowcu, stary drewniany kościół, wybudowany w 1791 r. przez kasztelana bełskiego Jana Komorowskiego. W Święcicy należy zwrócić uwagę na budowę wsi. Stary dworek święcicki pamięta czasy napoleońskie, odkąd nie uległ, ani przebudowie ani przeróbkom. We dworze znajduje się jego opis. Sporządzony w tym właśnie czasie. W Święcicy nocleg, Olchowiec, poczta Sawin stacja kolejowa Rejowiec.

Ósmy dzień: 24 km. Święcica – Pniówno (3,5 km.). Kolonia Kozia Góra – Chylin –Grundy – Hutcza (10 km.). Malinówka (6 km.). Sawin (4,5 km.). W Pniównie jezioro większych rozmiarów. W okolicy Hutczy słone jezioro. W lasach pod Malinówką wielki głaz narzutowy, zwany kamieniem powstańców, tutaj bowiem było schronisko i zbiórki powstańców z 1863 r. Sawin zapisany pod 1505 r. jako Schawin, należał do biskupów chełmskich. Ślady dworca biskupiego znaleźć można na wzgórzu otoczonym kanałem. Już w 1456 r. Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu przywileje. Tatarzy zniszczyli miasto w 1502 r. Odbywały się tutaj targi i jarmarki z których Sawin słynie w powiecie i dzisiaj. Od 1795 r. do 1810 r. panowali w Sawinie Austriacy. Obecnie mamy tu stary kościół, wybudowany
w 1740 r. przez kasztelanową chełmską Barbarę Dłużewska. W Sawinie nocleg. Sawin poczta stacja kolejowa Chełm.

Dziewiąty dzień: 20 km. Sawin – Salnicze – Bukowa Mała – Ciemniejów – gmina Bukowa Wielka (6 km.). Łukówek przez Siedlisko (8 km.). Rudnia – Ruda (6 km.). Minąwszy dolinę Uherki, wchodzimy na łęgi nadbużańskie. Należy zwrócić uwagę na bużyska. W Rudzie huta szkła, dziś nieczynna. We wsi kościół drewniany zbudowany w 1922 r. staraniem hutników. W Rudzie nocleg. Ruda poczta i stacja kolejowa Ruda-Opalin.

Dziesiąty dzień: 22,5 km. Ruda – Rudka – Hniszów – Mielniki – gmina Świerże (13,8 km.). Berdyszcze – kolonia Okopy – Dorohusk, stacja i wieś (9 km.). W Świerżach należy zwrócić uwagę na Bug i jego brzegi oraz na przewóz promem na rzece. Zasięg wiosennych wylewów. Jest tu kościół murowany, wybudowany w 1907 r. fundacji Marii z Jełowickich Orsetti. W Dorohusku stary pałac przy nim park  starodrzew Suchodolskich, z rozległymi podziemiami. Pałac wybudowany w XVIII w. przez Wojciecha Suchodolskiego, ówczesnego chorążego chełmskiego. Kościół murowany, wybudowany w latach 1905-1909. Zniszczony podczas wojny, odbudowany w 1921 r. W Dorohusku nocleg. Świerże poczta, stacja kolejowa Dorohusk. Dorohusk – poczta i stacja kolejowa.

Jedenasty dzień: 20 km. Dorohusk – gmina Turka (2 km.). Husynne – Ładeńska – Mościska (6 km.). Kazimierówka – Roztoka – Klesztów (12 km.). Turka rozłożyła się na wyniosłościach nad bagnistą doliną rzeczki Sinicy. W okolicy duże obszary piaszczyste. W Klesztowie stary kościół, murowany wybudowany w 1773 r. fundacji Antoniego Węglińskiego. W Klesztowie nocleg. Klesztów poczta i stacja kolejowa Chełm.

Dwunasty dzień: 21 km. Klesztów – Wołkowiany – gmina Żmudź (6 km.). Podgórze – Wólka Leszczańska – Turowiec (9 km.). Majdan – Huta – gmina Wojsławice (6 km. ). W Żmudzi znajdują się pokłady kamienia, z którego wypala się wapno i który dostarcza materiału budowlanego. W Turowcu kościół murowany, wybudowany w 1832 r. fundacji hr. Alojzego Poletyły. Dobra wojsławickie należały niegdyś do pisarza koronnego Stefana Czarnieckiego, synowca hetmana. Są dane, że miasteczko Wojsławice założył S. Czarniecki. Należy zwrócić uwagę na krajobraz lessowy, zwłaszcza wyraźny i malowniczy w Majdanie Starym i Nowym oraz w Hucie. W Wojsławicach kościół murowany, wybudowany w 1668 r. przez kasztelana słonimskiego Feliksa Potockiego. W Wojsławicach nocleg. Turowiec – poczta Wojsławice, stacja kolejowa Chełm.

Trzynasty dzień: 24 km. Wojsławice – Czarnołozy – Majdan Ostrowski – Rakołupy (12km.). Plisków – Kumów (9 km.). Sielec przez Ogrodniki (3 km.). Cała droga z Wojsławic do Rakołup biegnie wśród wąwozów lessowych, ciekawych pod względem naukowym, jeśli chodzi o przeprowadzenie badań nad lessem. Kumów stara osada już w 1434 r. należała do biskupstwa chełmskiego. Znajduje się tutaj stary kościół, murowany wybudowany w latach 1820-1824, fundacji biskupa Wojciecha Skarszewskiego. Posiada pewne zabytki. Sielec dawniej Siedlisko, siedziba Rzewuskich, którzy mieli tu zamek obronny, wprawdzie niewielki, ale wzmacniany wałem. Części zamku pozostały do dzisiaj. Zakończył tu życie hetman polny koronny Wacław Rzewuski, pisarz z XVIII w. (dramaty). W Sielcu nocleg. Kumów – poczta i stacja kolejowa Chełm.

Czternasty dzień: 25,5 km. Sielec – Rożdżałów – gmina Krzywiczki (7,5 km.). Krzywicze – Strupin – Strachosław – do szosy (8,5km.). Szosa do Kamienia (0,5km.), do Chełma (9 km). Strupin wieś łanowa, mieszańcy jej zostali obdarzeni ziemią przez króla Stefana Batorego za udział w wojnie z Moskwą. W Kamieniu kościół drewniany, wybudowany w roku zniszczenia Unii (1875) przez parafian unitów. Jest tu również parafia ewangelicka, w okolicy bowiem dużo kolonistów Niemców. Kamień – poczta Chełm, stacja kolejowa Brzeźno. Z Kamienia szosą powrót do Chełma.

Informacje o miejscach noclegu. Miejscowości, w których wypadają noclegi, zostały podane w rozdziale III przy omawianiu szczegółów trasy. W miejscowościach tych należy się zwracać do kierowników szkół, którzy mogą służyć wędrującej młodzieży noclegami w szkole, radą, wskazówkami i ułatwieniami w tym kierunku. Mogą tu przyjść z pomocą również właściciele majątków i folwarków oraz księża proboszczowie, którzy bardzo uprzejmie i przyjemnie odnoszą się do wędrującej dziatwy szkolnej. Młodzież szkolna w pierwszym rzędzie powinna korzystać z uprzejmości kierowników szkół, aby zapoznać się z warunkami, w jakich uczy się dziatwa wiejska i miasteczkowa, co przedstawia dużą wartość z wychowawczego punktu widzenia.         

*Źródło: Przewodnik jako cenne źródło wiedzy o historii poszczególnych miejscowości chełmskiego powiatu.

 

 

Lata 1944 – 1975: 

 

- Turystyka: pojęcie, definicje – 

Cywilizacja przemysłowa dokonała poważnego przełomu w historii kultury, czyniąc czas wolny od pracy dobrem powszechnie dostępnym. Rewolucja techniczna, olbrzymie tempo industrializacji i urbanizacji, coraz większa zamożność szerokich warstw ludności, stały przyrost czasu wolnego, rozwój ustawodawstwa socjalnego stwarzają podstawy narodzin współczesnej turystyki. Jednak model tej turystyki nie jest stabilny. Zachodzą w nim wyraźne zmiany i to nie tylko w samej strukturze turystyki jako zjawiska, ale także w osobowości turysty. Turystykę określa się jako fenomen XX wieku. Turystyka jest społeczno-kulturowym zjawiskiem społeczeństw uprzemysłowionych. Ruch turystyczny przebiega zwłaszcza od rejonów o wysokim dochodzie do rejonów uboższych, z centrum na peryferie, z północy na południe, z miasta na wieś. Turystyka stała się elementem stylu życia i potwierdzeniem faktu, że kolejne rewolucje cywilizacyjne uczyniły świat jedną wielką wioską, po której każdy może poruszać się względnie swobodnie. Jest formą ruchliwości przestrzennej związanej z zaspokojeniem  potrzeb poznawczych, ludycznych, zdrowotnych i wypoczynkowych.  Termin turystyka należy do obiegowych pojęć w większości języków europejskich. Jego początkowe kulturowe czy środowiskowe zróżnicowanie uległo obecnie zatarciu i w powszechnym rozumieniu oznacza podróże lub wędrówki odbywane w wolnym czasie dla wypoczynku, rozrywki i zdobycia nowych doświadczeń. Dzisiejsza turystyka i motywy podróżowania odbiegają od dawnej idei, jaka przyświecała „Wielkiemu Objazdowi” będącemu podróżą życia niezapomnianym wydarzeniom związanym z poznawaniem świata i odbywaniem studiów na kontynencie europejskim, romantycznym wyprawom w poszukiwaniu sensu życia itd. określenia tego użył po raz pierwszy w 1670 r. Richard Lassels.  Niezależnie jednak od sposobów definiowania turystyki (W. Hunziker, K. Przecławski, J. Bogucki, A. Woźniak) wielu badaczy wskazuje na szczególne, wyróżniające ją cechy: 1. sednem turystyki jest ruch, proces współtworzony przez przepływ ludzi, pieniędzy, rzeczy, informacji i wartości kulturowych; 2. ruch ten powoduje określone konsekwencje w stosunkach społeczno-gospodarczych, politycznych, kulturowych, nadaje przestrzeni i jej walorom nową wartość, będąc jednocześnie jej swoistym zagrożeniem; 3. uczestnictwo w turystyce jest czynnikiem swobodnych decyzji, wolnym wyborem spośród innych form spędzania czasu i wynika, z jednej strony, z potrzeby wyzwolenia ze schematu dnia codziennego, z drugiej, z dążności do zaspokojenia potrzeb poznawczych, kulturalnych czy ludyczno-rekreacyjnych. Mówiąc o turystyce jako przemieszczaniu się w przestrzeni, podkreśla się często, że jest ona również wędrówką w czasie, pielgrzymką do odległych kultur i historycznych pamiątek. Kultury znikające i przeszłe dzięki turystyce nie ulegają zapomnieniu, mogą przetrwać w powszechnej świadomości.

 - Turystyka w Polsce: wzory, tradycje –

W turystyce współczesnej kontynuowane są pewne wzory i formy zachowań turystów, których tradycja sięga w Europie czasów starożytnych. Losy historyczne poszczególnych krajów, różnice kulturowe i etniczne wyznaczały różne kierunki i rodzaje ruchliwości przestrzennej. W Polsce (podróżnictwo) ruch turystyczny (końcowa forma) także przeszedł wiele ewolucyjnych etapów, podążając za wzorami europejskimi lub tworząc swoje własne, specyficzne formy. Dopomagały w tym, wojny krucjaty, misje, wędrówki kupców, chrzest Polski, podróże do Rzymu itd., sprzyjały to też rozwojowi dróg i podróżowaniu.

Najwybitniejszym podróżnikiem polskim wieków średnich był urodzony w Wielkopolsce Benedykt Polak, zakonnik franciszkanin z Wrocławia. Podróżował z papieżem do Mongolii (1245-1247). W okresie Odrodzenia podróżnictwo staje się zasadniczym składnikiem szlacheckiego wychowania. Podejmowano podróże do Niemiec, Francji, Anglii, Hiszpanii itd. Dla ułatwienia podróży służyły specjalne podręczniki. Pierwszy przewodnik po Polsce napisał Marcin Kromer (1577) pt. Polska, czyli o położeniu ludności, obyczajach, urzędach i sprawach publicznych Królestwa Polskiego ksiąg dwie. Specjalną pracę metodyczną zawierającą wskazówki dla podróżnych przygotował Piotr Mieszkowski. W ówczesnej literaturze podnoszono potrzebę troskliwego przygotowania młodzieńca do podróży zagranicznej, jej kształcącą i wychowawczą wartość. W Odrodzeniu pojawia się więc nowy wzór podróżowania – zwiedzanie jako czynność poznawcza ukierunkowana uprzednią lekturą. Coraz szerszy zasięg terytorialny podróży wywiera trudny do przecenienia wpływ na rozpowszechnianie i przenikanie prądów intelektualnych, filozoficznych czy kulturalnych epoki. W czasach saskich jednak pojawiła się niechęć do podróżowania wynikająca z ksenofobii, krytyki kosmopolityzmu. Sytuacja zmienia się pod koniec XVIII w., wraz z ideami reform Komisji Edukacji Narodowej. Na rozwój podróżnictwa istotny wpływ miały ówczesne wypadki polityczne. Wraz z utratą niepodległości i rozbiorami kraj opuściło wielu Polaków-patriotów. Turystą w pełni tego słowa znaczeniu był Jan hr. Potocki (1761-1815) podróże po Afryce, Egipcie, Turcji, Mongolii. Za prekursorów krajoznawstwa i turystyki w Polsce uznaje się Stanisława Staszica (1755-1826) i Juliana Ursyna Niemcewicza (1758-1841). Jednak Stanisław Staszic stał się wzorem dla wielu pokoleń działaczy turystycznych łączących wędrówki z badaniami naukowymi i ich praktycznym wykorzystaniem. W pierwszej połowie XIX w. powstaje bogata literatura podróżnicza i krajoznawcza. W XIX w. obserwuje się również szybką rozbudowę uzdrowisk, do których wyjeżdżano już od czasów Średniowiecza, był to jeden z czynników rozwoju turystyki (formy): turystyka pobytowa \ turystyka wycieczkowa. Odkrycie Zakopanego (i rozwój miejscowości oraz ośrodka turystycznego i sportowego itd.), powstają uzdrowiska, ośrodki kąpieliskowe, klimatyczne i letniskowe. Sprzyjały temu ruchowi, wystawy i imprezy towarzyszące pierwsza we Lwowie w 1877 r., również i podróże cudzoziemców bawiących na naszych terenach. W XIX w. zaczynają się kształtować struktury organizacyjne turystyki. Pierwsze schroniska wybudowano w 1874 r. nad Morskim Okiem, w latach 1914-1939 istniało 47 schronisk. W 1935 r. powołuje się Ligę Popierania Turystyki – było to państwowe uregulowania prawne niektórych aspektów turystyki. W latach 1936-1938 Liga i Ministerstwo wybudowało kolejki na Kasprowy Wierch, Gubałówkę i na Górę Parkową oraz kilka schronisk i hoteli turystycznych. W 1938 r. powołano Centralne Biura Wczasów które organizowało wczasy  tzw. „wywczasy”. Od 1933 r. państwo zajmuje się problemami turystyki, od 1936 r. badania te prowadzi Instytut Spraw Społecznych w Warszawie powołany przez Ligę Popierania Turystyki. Popularne w tym czasie są majówki-wycieczki krajoznawcze za miasto.  *(Jerzy Bogucki i Alicja Woźniak)

 

 K. P. Janczykowski, reaktywowanie ruchu  krajoznawczo-turystycznego,

 współczesnej aktywnej   turystyki w Chełmie-ziemi chełmskiej po 1944 r.

 

- Uwaga do struktury lat 1944 – 1975 (jako powiat):

Za kulturę fizyczną i turystykę w powiecie chełmskim odpowiedzialny był Powiatowy Komitet Kultury Fizycznej i Turystyki w Chełmie (PKKFiT) z siedzibą w gmachu im. PKWN, jako wydział Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmie; podlegle terenowe jednostki to działające przy Gminnych Radach Narodowych Społeczne Gminne Komitety Kultury Fizycznej i Turystyki.

Za kulturę fizyczną i turystykę w Chełmie odpowiedzialna była Komisja Kultury, Sportu i Turystyki działającej przy Miejskiej Radzie Narodowej w Chełmie – Zarząd Miasta Chełma (i też Komisją Kultury, Kultury Fizycznej Sportu i Turystyki Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Chełmie) z siedzibą w Chełmie Magistrat przy ul. Lubelskiej 63.

                                                              *

Od września 1944 r. Kazimierz Janczykowski z grupą dawnych działaczy, kolegów, nauczycieli, uczniów „Czarniecczyków”, reaktywował (tworzony od 1918 r. przerwany wojną-okupacją) – ruch wycieczkowy, krajoznawczo-turystyczny, profesjonalnej turystyki oraz ochrony przyrody i środowiska:

1 – w aspekcie masowego i zorganizowanego ruchu wycieczek i wędrówek szkolnych przez reaktywowanie i kontynuowanie aktywnej działalności Koła Krajoznawczego Młodzieży Szkolnej – Szkolnego Koło Krajoznawczo-Turystycznego im. W. Pola i odbudowy wszystkich agent działających na rzecz ochrony szczególnych miejsc w Chełmie i okolicy poprzez reaktywowanie i kontynuowanie działalności Szkolnego Koło Ligi Ochrony Przyrody, przy I Liceum Ogólnokształcącym im. S. Czarnieckiego w Chełmie;

2 – w aspekcie masowego i zorganizowanego miejskiego ruchu wycieczek krajoznawczo-turystycznych poprzez reaktywowanie (zaniedbanego do tej chwili) Oddziału Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Chełmie (biuro mieściło się w domu parafii rz.-kat. przy ul. Lubelskiej); 

 3 – w\w organizacji był opiekunem i prezesem (w tym czasie był też kierownikiem Muzeum Ziemi Chełmskiej).  

Od września  1944 r. po rozpoczęciu pierwszego po wyzwoleniu roku szkolnego, życie kulturalno-sportowe każdej szkoły w Chełmie koncentrowało się w tym czasie przeważnie w świetlicach szkolnych lub w salach-salkach sportowych, gdzie młodzież miała m. in. do dyspozycji czasopisma, radio, gry świetlicowe szachy, warcaby, piłki. Tworzono też koła literackie i sportowe, organizowano różne zbiórki i wycieczki szkolne.

Od wakacji 1947 r. prowadził aktywną działalność Powiatowy Komitet Kolonii i Półkolonii przy Inspektoracie Szkolnym w Chełmie. Corocznie organizowano dla 1.000 przeszło dzieci rekrutujących się przeważnie ze sfer robotniczych i wiejskich kolonie, półkolonie i dziecińce. Fundusze z Zarządu Miasta Chełma i Rady Narodowej Miejskiej i inne – częste były wyjazdy w teren, i  na wieś, a różnego rodzaju wycieczki były podstawową formą zdrowotnej odnowy dzieci i młodzieży       

Wkrótce po wyzwoleniu K. Janczykowski z gronem przyjaciół, powołał Towarzystwo Miłośników Sztuki w Chełmie, które od 1948 r., skutecznie działało (na rzecz kultywowania i ochrony zabytków i kultury chełmskiej) dzięki pracy Zarządu: Prezes K. Janczykowski, Wice. Stefan Mrożkiewicz, skarb. Krystyna Drzewińska, sekr. Waleria Puchowa i z-ca sekr. Piotr Prus. Towarzystwo mieściło się w lokalu własnym w Chełmie przy ul. Lubelskiej 1, ostatnie wybory odbyły się 19 lutego 1949 r. Była to jedna z wielu organizacji, które powołał K. Janczykowski  wkrótce po wyzwoleniu w celu ochrony narodowego dziedzictwa Chełma, dla dobra ojczyzny i dla potomnych.  

Dzięki staraniom K. Janczykowskiego, twórcy i działacza Ligi Ochrony Przyrody w Chełmie, w województwie lubelskim i kraju od 1928 r., – Monitor Polski z dnia 21 grudnia 1956 r., Nr 103, dekret Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 27 listopada 1956 r., o uznaniu Łysych Gór w Stawie powiat Chełm, za Rezerwat Przyrody p.n. „Stawska Góra” a w nim rzadką roślinę „dziewięćsił popłocholistny”, oraz inne okazy fauny i flory, przystąpiono też do ich zabezpieczenia i działań ochronnych.  Starania te czynił od 1949 r. jak i innych szczególnych miejsc w Chełmie i terenie. 

 

- Wycieczki szkolne –  system wychowawczy  i ruch krajoznawczo-turystyczny:

 

Wydział Oświaty przy PWRN w Lublinie polecił w dniach 10-14 marca 1951 r., K. Janczykowskiemu (jako profesjonaliście i twórcy ruchu krajoznawczo-turystycznego) opracowanie tras wycieczkowych po powiecie chełmskim, które od tego roku, były przemierzane przez szkolną młodzież (i nie tylko) w ramach obowiązkowego programu. Trasy te objęły wycieczki przeważnie jedno lub dwu dniowe. Chełm (i schronisko) przyjęto za bazę wypadową dla (wszystkich) wycieczek i wędrówek  tym bardziej, że w Państwowej 11-letniej Szkole Ogólnokształcącej im. S. Czarnieckiego w Chełmie znajduje się w szkole schronisko turystyczno-krajoznawcze na 30-40 łóżek.

Pierwsza trasa – (poznać dzieje ziemi chełmskiej) 6.00 marsz do kopalni kredy i marglu, o krok stacja PKP, kupujemy bilet i pociągiem w 20min do Rejowca, zwiedzanie okolicy i jednej z większych i nowoczesnych cementowni w Polsce (tu posiłek); z cementowi 3km. do wsi Pawłów, stara osada garncarska, zwiedzanie okolicy i  śladów historii i miejsc walk z okupantem i miejsc wyzwolenia kraju, pociągiem do Chełma.

Druga trasa – 7.30 autobusem PKS z Placu Łuczkowskiego (stąd odjeżdżały autobusy PKS) do Olchowca, postój w Stawie przy Gminie (12km. do Chełma), marszem 1,5km. na Łysą Górę pod Stawem zwiedzanie oazy przyrody (dziewięciosił popłocholistny, okazy fauny i flory), ze Stawu do Stołpia, wieże z XIII w. poznanie historii, tu źródełko o wartościach leczniczych, w 1947 r. na polu Barana odkopano neolityczny grób sprzed 4.000 lat, obywatelska służba szkoły w Stawie i Stołpiu, 14.00 wymarsz do Podgórza 2km., zwiedzanie unicki kościółek z dzwonnicą z cegły jak wieże, z Podgórza wąwozem do Zawadówki, zwiedzamy tartak, osiedle fabryczne i okolice, z tartaku 10min. stacja PKP i pociągiem do Chełma.

Trzecia trasa – 7.00 z Placu Łuczkowskiego autobusem PKS  w 30min. do Rejowca, miasteczko z XVI w., tu Mikołaj Rej i kalwinizm, zwiedzanie pałacu, ariański grobowiec, cukrownia, rynek, marsz do wsi Krynicy, wchodzimy na szczyt górki. Od „grobiska” do wsi Krupe marszem 1godz., zwiedzamy mury i ruiny niegdyś wielkiego zamku i poznanie jego historii, przez piękny ogród owocowy i park wychodzimy na szosę i autobusem PKS do Chełma, przy dobrych chęciach turystów można z Krupego marsz 5km. do Krasnegostawu zwiedzić miasto i pociągiem do Chełma.

Czwarta trasa – 7.00 z Placu Łuczkowskiego (wynajętym) autobusem PKS do Wojsławic 27km., po drodze postój w Sielcu 12km., przy szosie gorzelnia, przez park na dziedziniec zamkowy, fosa i resztki mostu zwodzonego i ruiny średniowiecznego zamku obronnego, zachowała się baszta, lochy, piwnica, kaplica własność Rzewuskich (mieści się tu szkoła rolnicza), jedziemy dalej 6km. przed Wojsławicami kolonia Poniatówka
(w 1933 r. odkryto tu grób sprzed 5.000 lat), naprzeciw cmentarza przy Stadarni przez Czarnołozy marszem do Majdanu Ostrowskiego, postój w (piętrowym nowoczesnym budynku) szkole, tu odpoczynek i posiłek, (autobus czeka w Wojsławicach), przed nami wąwozy lessowe, marsz krętymi jarami o wysokich ścianach do 40m., trasa 4km., od Majdanu Ostrowskiego do Majdanu Starego, piękny lessowy krajobraz, zagadnienia antropogeograficzne, ze Starego Majdanu 4km. i 1godz. marszem do Wojsławic. Po zwiedzaniu miasteczka, powrót do schroniska.

Piąta trasa – 7.00 zamówionym autobusem PKS z Placu Łuczkowskiego do Cycowa, 35km., za Olchowcem postój w Kamiennej Górze 1,5km. i Pniównie 2km., zwiedzamy okolice i nowoczesne spółdzielnie produkcyjne, stąd do Cycowa, w osadzie posiłek i marsz przez Kopinę do Grabniaka 7km. (spotkanie z Maciejewskim kierownikiem szkoły, tu odpoczynek i nocleg), to  pojezierze włodawskie, w Jez. Ratcze kąpiel, dalej Jez. Uściwież, Nadrybie, Szumskie i inne wabią urokiem, piękne tereny dla sportów wodnych, dzień następny zwiedzanie okolicy i 5-jezior, o 15.00 marsz do Cycowa albo trasą przez Jez. Sumin, autobusem do Chełma.

 

• Dodatek do wycieczek Nr I

 (do polecenia z dnia 10-14 marca 1951 r. Chełm).

  I. Jednodniowe wycieczki szkolne:

1.Rankiem pociągiem do Sobiboru zwiedzanie obozu, przez las do Jez. Perespilno lub Perepsy 4km., nad brzegiem gościnna leśniczówka, obok Jez. Kosyniec i duże Jez. Głębokie. Powrót z Sobiboru koleją, lub od Jez. Głębokie dojść przez wieś Żłobek do szosy Włodawa-Chełm i powrót autobusem z przystanku PKS.

2.Chełm – Huta „Nadbużanka” brzeg Bugu. Rano pociągiem do Woli Uhruskiej lub PKS do „Nadbużanki”, krajobraz wydmowy, zwiedzamy Hutę Szkła, powrót PKP - PKS.

3.Chełm – W Czułczycach dobrze zachowane grodzisko wczesno-historyczne. Wyjazd PKS do Horodyszcza. Cegielnia Czułczyce, zwiedzamy gospodarstwo Starościca. Dochodzimy do szosy Włodawskiej, cmentarz z I-wojny 1914-1918. Powrót PKS.

4.Chełm – Sawin „Kamień Powstańców”. Wyjazd rano PKS do Sawina „Kamień Powstańców” w lasach Malinówki. Kopalnia torfu, rezerwat pierwotnego lasu. Powrót PKS.

5.Chełm – Staw „Rezerwat Przyrody”. Dojazd Sanem (piechotą) do ronda. Z przystanku PKS szosą włodawską do „Dziewiczej Góry” 2km. Powrót na piechotę przez Horodyszcze do Chełma.  Po drodze sztuczny staw, rezerwat przyrody 40ha., żółw błotny.

6.Chełm – Stołpie – Podgórze – Zawadówka – Chełm. Wyjazd rano do Stołpia PKS 10km. Starożytna wieże w Stałpiu. Szkoła 1000-lecia Podgórze marszem 3km. Zawadówek przez las 4km. Tartak. Powrót koleją do Chełma. Lub Do Stołpia PKS. Stołpie – Staw marszem 4km. Rezerwat przyrody, Stawska Góra 2km. Powrót ze Stawu PKS.

7.Chełm – Rejowiec Fabryczny – Pawłów – Adolfin. Wyjazd rankiem PKS z Chełma do Rejowca Fabrycznego, można koleją. Zwiedzamy Cementownię „Pokój”, wymarsz do Pawłowa, pokłady gliny garncarskiej i krzemionki, ceramika, Jan Sławiński. Szosą przez las do szosy lubelskiej, Ośrodek WF w szkole podstawowej. Adolfin spotkanie z kierownikiem  szkoły Rafałem Łobudzińskim. Powrót do Chełma PKS.

8.Chełm – Czarnoziem \ przez Rejowiec osadę, PKS  do Krasnegostawu \ Arianka – wieś Krynica przez Gruszów – Rejowiec osada – Chełm. Powrót PKS lub koleją.

9.Chełm – Rejowiec osada, cukrownia – Biały Rów, wieś Rybie – Marysin – Zawadówka – Chełm. Powrót PKS lub koleją.

10.Chełm – Żulin (rannym pociągiem) – Borowica – Kanał Wieprz-Krzna (początek kanału) Liszno – Kanie – Chełm. Powrót koleją. 

11.Chełm – Sielec (PKS) – Kumów – Wólka Leszczańska – Żmudź – Dryszczów – Chełm, powrót PKS.

12.Chełm – Kamień (PKS) – Pławanice – Brzeźno, powrót koleją.

13Chełm – Czerniejów (PKS) – przez las do Pobołowic – Dryszczów (PKS) z Pobołowic – Kleszczów – Dryszczów – Chełm, powrót PKS.

14.Chełm – Świerże (PKS) – Dorohusk (piechotą) – Chełm (powrót koleją).

 

II. Dwudniowe wycieczki szkolne:

1.        Chełm – Cyców (PKS) – Świerszczów (PKS z Krzyż. Cycowskich) – Grabniak (piechotą 6km.) – Jez. Rotcze, szkolne schronisko stadnica wodna, nocleg – wymarsz na Jez. Uściwierz, a stąd do Świerszczowa i powrót PKS do Chełma.

2.        Chełm – Wojsławice – Kukawka – Majdan Stary – debrami marszem do Majdanu Ostrowskiego, nocleg w szkole – doliną Wojsławki marszem do Wojsławic – Wojsławice – Chełm lub Wojsławice – Uchanie. Powrót PKS.

 

• Dodatek do wycieczek Nr II

(do polecenia z dnia 10-14 marca 1951 r. Chełm):

Szlak wędrówkowy dwutygodniowy po powiecie chełmskim (dla obozów pieszych) –

Pierwszy dzień (24km.) – Chełm – Staw: Chełm – Rondo – Dziewicza Góra – Jagodnica – Jagodno – Grodzisko – Zarzecze – Przysiółek – Czułczyce – Góry Łyse (nocleg w szkole);

Drugi dzień (21,5km.) – Staw – Rejowiec osada: Staw – Nowosiółki – Stołpie – Podgórze (Salvator) – Zawadówka – Leonów – Majdan Stary – Tomaszówka – Majdan Stajenny – Rejowiec – stacja – Rejowiec – osada (nocleg w Lic.);

Trzeci dzień (18,5km.) – Rejowiec – osada – Pawłów: Rejowiec osada – Ariańskie Mogiły – Krynice – Gruszów – Marynin – cementownia „Pokój” – Pawłów (nocleg  szkoła);

Czwarty dzień (27km.) – Pwłów – Siedliszcze: Pawłów – Krasne – Zalesie – Kanie – Lipówki – Anusin – Marynin – Mogielnica – Brzezin – Mogielnica – Janowice – Siedliszcze n\Wieprzem (nocleg w internacie Lic.);

Piąty dzień (25km.) – Siedliszcze – Głębokie: Siedliszcze – Borowo – Wola Korybutowa – kol. Stręczyn – Biesiadki – Stawek – Wólka Cycowska – Cyców Głębokie (nocleg w szkole);

Szósty dzień (22km.) – Głębokie – Grabniak n\ Jez. Rotcze: Głębokie – Janowica – Jez. Uściwierz – Ostrów – Załucze – Grabniak – Jez. Rotcze i Jez. Sumin (nocleg w szkolnej stanicy wodnej n\ Jez. Rotczem);

Siódmy dzień – odpoczynek nad Jez. Rotcze;

Ósmy dzień (25km.) – Grabniak – Sawin: Grabniak – Garbatówka – Świerszczów – Małków – Syczyn –  Pniówno – Sawin (nocleg w szkole);

Dziewiąty dzień (24km.) – Sawin – Dorohusk: Sawin – Bukowa – Ruda Opalin – Dobryłówka – Świerże – Okopy – Dorohusk (nocleg w szkole);

Dziesiąty dzień (24km.) – Dorohusk – Żmudź: Dorohusk – Turka – Borysowiec – Kleszczów – Dryszczów – Żmudź (nocleg w szkole);

Jedenasty dzień (22km.) – Żmudź – Wojsławice: Żmudź – Wólka Leszczańska – Wygnańce – Poniatówka – Turowiec Huta – kol. Partyzantów – Wojsławice (nocleg w szkole);

Dwunasty dzień (18km.) – Wojsławice –Leśniowice: Wojsławice – Kukawka – Majdan Stary – Majdan Ostrowski – Ostrów – Czarnołozy – Rakołupy – Lesniowice (nocleg w szkole);

Trzynasty dzień (15km.) – Leśniowice – Kumów: Leśniowice – Alojzów – Sielec – Kumów (nocleg w szkole);

Czternasty dzień (20km.) – Kumów-Chełm: Kumów-Strachosław – Kamień – Chełm.

 

 • Szkolne obozy wędrowne naukowo-krajoznawcze –

KKMS-SKKT im. W. Pola, prowadzone przez K. Janczykowskiego:

Kazimierza Janczykowskiego uznawano za odkrywcę zdrowotnych, przyrodniczych i krajoznawczo-turystycznych walorów Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego. Wspomnieć należy, że już od lata 1934 r. K. Janczykowski sam penetrował Pojezierze Łęczyńsko-Włodawskie a w latach 1937-1938 w gronie przyjaciół, nauczycieli Gimnazjum i dawnych działaczy PTK. Sporządzał notatki-spostrzeżenia z tych wypraw jakby przygotowywał plany do przyszłych wypraw z młodzieżą.

Wspominając swój pierwszy naukowy obóz wędrowny pieszy z młodzieżą SKKT im. W. Pola wspierany przez Patronat Rodzicielski i Fundusz Wycieczkowy Gimnazjum, po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim – rozpoczęty 25 czerwca 1939 r., K. Janczykowski, w artykule p.t. „Czarniecczycy pionierzy” pisał „nikomu wtedy nie śniło się o krajoznawczo-turystycznych walorach Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego, dziewiczej faunie i florze. Nasza wędrówka miała znaczenie wywiadowcze, było to pierwsze uderzenie krajoznawcze w ogóle po pojezierzu, zwanym przez wielu polesiem lubelskim”.

W kronice obozowej było wszystko dokładnie opisane przez kronikarza-ucznia Wacława Trochima, „Cel wycieczek wakacyjnych, w Polsce rok rocznie organizuje się wycieczki krajoznawcze celem zapoznania uczniów z pięknością naszego kraju. Jest także i inny praktyczny cel tych wycieczek, oto uczniowie uczą się być samodzielnymi i polegać tylko na sobie. Uczą się także obcować z ludźmi. Wycieczki także dają nam obok korzyści umysłowych w dziedzinie geografii, także zadowolenie i rozwój cielesny”.

I-obóz wędrowny po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim w 1939 r. – Niedziela 25 czerwiec – pociągiem Chełm wieś Jaszczów. Z Jaszczowa pieszo do wsi Milejowa, nocleg w szkole. Poniedziałek 26 czerwiec – wczoraj przyszliśmy z Łęcznej do Ludwina przenocować.  Zwiedzanie Łęcznej, kąpiel w Wieprzu, w pobliżu dwór własność pani Wiwilkowskiej i jej plantacja chmielu. Idziemy przez Ludwin tu jezioro Dratowieckie. Powiat Włodawski jezioro Rogóźno (do 51m. i 190 mórg), kąpiel i pływanie łodzią. Wieczorem przyszliśmy do kolonii Rogóźna tu jezioro Ukcze. Wtorek 27 czerwiec – leje deszcz badamy jezioro Ukcze. Przed obiadem przyszliśmy do wsi Krasne tu jezioro Krasne, pieszo do wsi Kaniwoli tu jezioro Piaseczne, badamy okolice. Środa 28 czerwiec – badamy okolice i jezioro Piaseczno pływają duże łodzie rybaków. Jesteśmy w Suminie, nocujemy u gospodarza Czarneckiego właściciela jeziora Sumińskiego (do 30m. i 285 mórg). Z domu pana Czarneckiego idziemy do Włodawy. Po lewej stronie jezioro Wel-Wetyckie (do 10m. i 600 mórg). Piątek 30 czerwiec – człapiemy do Włodawy cały czas las, odpoczywamy na mchu, koniec lasu i jeziora Białe i Czarne. Dochodzimy do wsi Okóninka, nocleg u sołtysa, przed snem badamy jeziora Białe i Czarne i okolice. Wczesnym rankiem 1 lipca – idziemy do Włodawy 5km. Włodawa ma jedną ładną  ul. Piłsudskiego inne brzydkie, rynek, kościół, cerkiew i 3-synagogi. Słychać wszędzie szwargot żydowski i cały handel w ich rękach. Po zwiedzeniu i zameldowaniu się w zarządzie miejskim Włodawy, idziemy na stację PKP, mijamy most na Bugu. Dalej idziemy w stronę wsi i jeziora Pulma (1670 hektarów obwód 20km.). własność dworu Pulma. Niedziela 2 lipca – od rana badaliśmy okolice, po obiedzie do wsi i jeziora Świtaź (do 38m. i 27,5km. kw. obwód 45km.), tu wszędobylski język ruski. Wieś Świtaź ma 1177 domów i 2420 mieszkańców.

II-obóz wędrówkowy po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim prowadzony przez K. Janczykowskiego,  badawczo-naukowy i krajoznawczo-turystyczny ruszył w r. szk. 1959\1960 złożony z członków SKKT „Czarniecczyków” im. W. Pola – długość trasy 205km, czas obozu 2.07–16.07.1960 r., kierownik obozu, K. Janczykowski, wychowawczyni – Maria Farbiszewska, skład obozu:  W. Dederko, M. Jagodzińska, B. Knutel, L. Kluczek, A. Linda, D. Sadurska, K. Sieracka, J. Szczuka, P. Aspras, S. Bisko, M. Czupryński, A. Pasieczny, W. Rutkowski, A. Rozwód, J. Sobociński, M. Święcicki, M. Tuszewski i A. Wasiuk. Trasa: (2.07.) Chełm-Stulno-Załowocze (szlak jez.: Płotyczne, Brudno, Brudzieniec, Sobibór, Perespilno, (3.07.) Załowocze-Włodawa, (4-7.07) Włodawa-Wytyczno (jez. Spólne-Koseniec, Urszulin, Wytyckie-Wielkie, (6.07) Wytyczne-Grabniak-(jez. Urszulin, Rotcze, Sumin, Uściwierz, Bikcze, Dębowiec i Kozabutę, (7.07.) Grabniak, (8.07) Grabniak-Piaseczno (jez. Uściwierz, Bikcze, Nadrybie, Piaseczno, Łukcze, Łukie, Rogóźno i Zagłębocze, (9.07) Rozpłucie (jez. Brzeziczno), (10-11.07.) Rozpłucie-Uścimierz (jez. Maśluchowskie), (12-15.07.) Uścimów-Rogoźno (jez. Czarne-Uścimowskie), (16.07.) Rogóźno-Lublin-Chełm (PKP). 

III-obóz wędrowny po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim r. szk. 1960\1961. Kierownik obozu K. Janczykowski, wychowawczyni Krystyna Janczykowska, higienistka Leokadia Żeleźnicka, etnograf Jan Weresiński, biolog Stanisław Skibiński, skład obozu: (dz.) E. Borzęcka, W. Gmitruk, H. Jaroszuk, B. Knutel, I. Komenda, K. Lipińska, H. Łuszczewska, B. Michalczyk, A. Miler, K. Mrozowska, W. Rubacha, I. Węcławska, (chł.)
S. Hołysz, B. Kiliński, J. Kisielewski, Z. Majger, A. Pasieczny, M. Pudełko, W. Rutkowski, R. Święcicki, M. Tuszewski, W. Usydus i L. Wojtan. Kronikarz H. Jaroszuk i H. Łuszczewska, plastyczka W. Gmitruk, fotografowie J. Kisielewski i W. Rutkowski. Sekcje: I-biologiczna, II-etnograficzna i III-geograficzno-historyczna. Czas obozu 6.07 – 31.07.1961 r. Wyjazd z Chełma. Biwak-I – Załowocze (Stulno, Sobibór, jez. Płotycze, Brudno, Brodzieniec, Perespilno, Spólne, Koseniec). Biwak-II – Okuninka (jez. Białe, Glinki, Święte, Książęce). Biwak-III – Wytyczno (Urszulin, Bagna Krowie i Durne). Biwak-IV (15-19.07) – Grabniak (Świerszczowo, jez. Rodcze, Grabniak, Sumin, Uściwierz). Biwak-V (19-22.07) – Rozpłucie (jez. Rodcze, Bikcze, Piaseczno). Biwak-VI (22-28.07) – Uścimów (Nowy Orzechów, most na kanale Wieprz-Krzna, Białka, Staw Kościuszki, Sosnowica, jez. Czarne). Biwak-VII (18-29.07.) – Krasne (badanie okolicy). Biwak-VIII (29.07.) – Rogoźno (badanie bagien i torfowisk). Biwak-IX (29-30.07.) – Dratów-Łęczna (badanie kanału). Biwak-X (30-31.07.) – powrót do Chełma.

IV-obóz wędrowny po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim r. szk. 1961\1962. Kierownik obozu K. Janczykowski, wychowawczyni K. Janczykowska, higienistka L. Żeleźnicka, etnograf J. Weresiński, biolog S. Skibiński. Skład obozu: (dz.) I. Bierut, W. Dąbrowska, W. Gmitruk, A. Komszczyńska, H. Łuszczewska, G. Watrakiewicz, K. Wilkos, W. Pieczykolan, W. Sapiecha, G. Turbakiewicz, A. Zabłuda, (chł.) T. Bartosz, J. Baluk, J. Karpiński, W. Kiwiński, E. Łużyński, S. Prymak, J. Rot, Z. Żołnacz i M. Czajka. Szlak trasy: Chełm, Wytyczno, Sosnowica, Tyśmienica, Uścimów, Krasne, Grabniak, Chełm, czas obozu: 23.06. – 13.07. 1962 r., prowadzono badania, fauny, flory i zabytków kultury.

V-obóz wędrowny po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim  r. szk. 1962\1963. Kierownik obozu K. Janczykowski, wychowawczyni K. Janczykowska, etnograf J. Weresiński, czas obozu: 4.07. – 23.07. 1963 r. Szlak trasy: Chełm, Sosnowica, Białka, Ochoża, Uścimów, Krasne, Chełm.

VI-obóz wędrówkowy po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim r. szk. 1963\1964. Kierownik obozu K. Janczykowski, wychowawczyni K. Janczykowska. Trasa obozu: Chełm, Białka, Uhnin, Uścimów, Rozpłucie, Krasne, Rogóźno, Lublin, Chełm: 6.07.-19.07. 1964 r.

Podsumowanie obozów wędrownych: „Ażeby zapoznać się z pracą młodzieży SKKT im. W. Pola „Czarniecczyków”, i jej zdobyczach, najlepiej zapoznać się z tomami kronik poszczególnych obozów (które w całości zachowały się). Jest to bogaty badawczy materiał krajoznawczo-etnograficzny, zaopatrzony szkicami i mapkami, rysunkami, fotografiami oraz podsumowaniem naukowym, często nagradzany przez Ministerstwo Oświaty i Kuratorium.

Pochód każdej wędrówki-wycieczki otwierał wózek, najważniejszy sprzęt na każdym obozie. Na drzewcu przymocowanym do niego pionowo, powiewał proporzec o barwach ziemi chełmskiej jasnożółty i jasnozielony. Wózek był lekki, zgrabny, własnej konstrukcji a przy tym bardzo mocny, osadzony na dwóch szerokich kołach motocyklowych. Na wózku jechała kuchnia i prowiant. Dyszel dawał się chować pod spód, mogło go ciągnąc dwóch chłopców”.

Tworzone przez K. Janczykowskiego tego typu obozy, wędrówki i wycieczki, stały się ruchem społecznym i formą czynnego wypoczynku, dążące do zbierania i popularyzowania wiedzy o środowisku, rejonie i kraju. Były to lekcje, wiedzy, kultury i wychowania z elementami sportu, wyznaczały też nowe szlaki przyrodniczo-turystyczne. 

Ostatnią wędrówkę po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim grupy „Czarnieczyków” zorganizował Kazimierz Janczykowski w wakacje 1966 r. Następnie przeszedł na emeryturę – był ostatnim wielkim który organizował takie wycieczki, po nim nikt, nie powtórzył takiego zjawiska.

 

      Twórcy ruchu krajoznawczo-turystycznego w powiecie chełmskim.

- Wycieczki szkolne dalsze i bliższe – wyróżniających się szkół

powszechnych-podstawowych z powiatu chełmskiego:

 

Wykaz uczniowskich wycieczek szkolnych, młodzieży ze szkół powszechnych-podstawowych z powiatu chełmskiego od stycznia do grudnia 1950 r. przeważnie maj-czerwiec (w dalszych latach też były organizowane). Były to pierwsze wycieczki dalsze i bliższe tematyczne organizowane  albo przez koła wycieczkowe działające przy tych szkołach albo przez sekcje wycieczkowe działające przy szkolnych kołach sportowych -

…szkoła                      –  miejsce wycieczki \ ilość ucz. \ kierownik i opiekun –

1. Stręczyn Nowy        – Lublin, Puławy, Kazimierz, 44, Jan Bizior,

2. Sajczyce                   – Chełm, 19, Władysława Maś,

3. Leszczanka              – Chełm, 45, Teodozja Kurzyp,

4. Świerszczów            – Chełm, Zamość, 57, Jan Komszczyński, Jan Sudak,

5. Mszanna                 – Chełm, 22, Maria Orzechowska,

6. Stołpie                     – Zamość, 60, Stanisława Dziedzic, A. Dutkiewicz,

7. Liszno                     – Warszawa, 80, Władysława Wolwowicz, Naróg  i Sakowska,

8. Adolfin                    – Zamość, 30, Stefania Smętkowska,

9. Michałówka            – Chełm, 26, Bogusław Szydłowski, 

10.Majdan Ostrowski – Chełm, Lublin, 35, Krystyna Janczykowska,

11. Busówno              – Zamość, 70, Zofia Dudkowa, Zofia Misiuna,

12. Wojsławice          – Puławy, Kazimierz, W-wa, 88, M. Tałanda, Błazucki i Wańczyk

13. Olchowiec            – Zamość, 47, Maria Olkowska, Edward Szałaj,

14. Ochoża                 – Zamość, 40, Stanisława Juziuk,

15. Żulin                     – Zamość, 33, Bolesław Luszawski,

16. Majdan Stary        – Zamość, 41, Maria Pudełkowa,

17. Kukawka               – Zamość, 33, Stanisław Pudełko,

18. Ostrów                   – Lublin, 33, Anastazja Drewniak,

19. Pawłów                  – Warszawa, 51, Adam Polak, Matela i Garczewska,

20. Pawłów                  – Puławy, Kazimierz, 44, Adam Polak, Błonka i Sławińska,

21. Bukowski Las        – Warszawa, 40, Natalia Tymińska,

22. Święcica                 – Zamość, 33, Julia Bajorkowa,

23. Cyców                    – Puławy, Lublin, 50, Maria Wrońska,

24. Kumów                  – Warszawa, Gdynia, 32, Antoni Głąb,

25. Putnowice              – Warszawa, 43, Waleria Wańczyk, Henryk Wańczyk,

26. Teresin                   – Puławy, Warszawa, 23, Józef Żeleźnicki.

 

Tekst pisma do Inspektoratu, „Nadmienia się jednocześnie, że celem tych wycieczek było przede wszystkim poznanie miast, fabryk i portów naszego kraju oraz krystalizowanie naukowego poglądu na świat poprzez wyrobienie szacunku dla ludzi pracy”. Nauczyciele w\w byli działaczami i krzewicielami w terenie wycieczek i wędrówek szkolnych bliższych i dalszych oraz ruchu krajoznawczo-turystycznego. Wycieczki w tej formie były realizowane w następnych latach (przy zmianie opiekunów). Przy niektórych wiejskich szkołach od 1957 r. działały już Szkolne Koła Krajoznawczo-Turystyczne. 

Przykładowe sprawozdanie z takiej wycieczki, „Kierownictwo Szkoły Powszechnej w Wojsławicach do Inspektoratu Szkolnego w Chełmie. Sprawozdanie z międzyszkolnej wycieczki urządzonej w dniach 22-27 maj 1950 r. do Puław i Warszawy z Wojsławic, skład wycieczki: szkoła z Huty 20 dzieci, nauczyciel 1, szkoła z Putnowic 28 dzieci, nauczyciele 2, szkoła z Wojsławic 39 dzieci, nauczyciele 2 – razem 92 osoby. Puławy, zapoznanie się z miejscowością. Zwiedzano Pałac Czartoryskich wraz z parkiem, most na Wiśle, kościół parafialny. Przejazd 2-autobusami do Kazimierza stan wody na Wiśle nie pozwolił na przejazd statkiem. Kazimierz, zwiedzano basztę i kościół, klasztor i rynek zabytkowych kamieniczek. Był spacer łodziami po Wiśle i kąpiel. Po przyjeździe do Puław wyjazd pociągiem do Warszawy. Warszawa, zwiedzanie Muzeum Narodowe, Belweder, Łazienki, stadion tenisowy, stadion piłki nożnej, Trasę W-Z. Zapoznanie się z odbudowaną Warszawą, Nowy Świat, itd. Wizyta w teatrze „Guliwer” obejrzano sztukę pt. „dwanaście miesięcy”, i w „Teatrze Polskim” na przedstawieniu. Zwiedzano też, Muzeum Wojska Polskiego, Stare Miasto, wieczorem w Teatrze Narodowym na przedstawieniu „Krakowiacy i górale”. Po noclegu wycieczka szczęśliwie powróciła do Wojsławic”.

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Oświaty w Chełmie, dnia 5 marca 1951 r. pismem do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Lublinie Wydział Oświaty Oddział Wychowania Fizycznego i Higieny, zaznaczamy, że poza w\w wycieczkami odbytymi od 1 stycznia do 30 grudnia 1950 r., grupa uczestników najlepszych szkół podstawowych z powiatu chełmskiego i miasta w liczbie 21 osób, 10 maja tego roku, uczestniczyła w wycieczce na Międzynarodowe Targi Poznańskie – Organizator kierownik Aniela Germata, Wydział Oświaty. 

 

 Wyróżniajace się Szkolne SKKT:

 

• Koło Krajoznawcze Młodzieży Szkolnej (KKMS), dalej jako Szkolne Koło (SK) PTK, następnie jako Szkolne Koło Krajoznawczo-Turystyczne (SKKT) – PTTK im. W. Pola, reaktywował we wrześniu 1944 r. założyciel i opiekun Kazimierz Janczykowski przy Szkole Podstawowej i LO Koedukacyjnym im. S. Czarnieckiego w Chełmie. Specjalistyczne sekcje działające przy kole: obozów i wycieczek, muzealna, regionalna, historyczna, imprezowa, ochrony zabytków, etnograficzna, ochrony przyrody. Najaktywniej działające zarządy SKKT, 1958-1959  Przewodniczący Koła Piotr Zaręba, 1959-1960 Przewodniczący Koła Marcin Krakowski, 1960-1961 Przewodniczący Koła Stefan Hołysz, 1964-1965 Przewodniczący Koła Antoni Leszek Chwedorczuk, Z-ca Teresa Kołtun, sekr. Teresa Zdanowska, koło liczyło 70 członków-uczniów, opiekunem koła K. Janczykowski. SKKT, prowadzone przez K. Janczykowskiego, swoją działalnością promieniowało na społeczeństwo Chełma i regionu. Pierwszą wycieczkę (po wyzwoleniu) po powiecie, zorganizowało już w 1946 r., dokonano: rejestracji zabytków, pieśni ludowych, rękopisów, legend, bajek, kolęd, przysłów, obrzędów, zwyczajów-obyczajów, starych rzeczy, monety i innych zabytków i militaria oraz sprzętu codziennego życia., wzbogacały to zbiory chełmskiego muzeum, współtworząc kulturę regionalną, wytyczono nowe szlaki krajoznawczo-turystyczne.

  • Szkolne Koło Wycieczkowe – następnie jako SKKT przy Liceum Pedagogicznym w Chełmie. Dnia 15 października 1945 r., Bolesław Wirski nauczyciel wychowania fizycznego tej szkoły, reaktywował SKS „Zdrów”, które odpowiadało za kulturę fizyczną szkoły. Jedną z wielu sekcji SKS, była sekcja wycieczek (wędrówek, obozów i rajdów)  traktowana też jako sekcja krajoznawczo-turystyczna – następnie SKKT. Ruch wycieczek, wędrówek, rajdów i obozów uczniów Liceum Pedagogicznego, był elementem programu dydaktycznego-wychowawczego szkoły. Liceum kształciło przyszłych nauczycieli, dlatego aspekt wycieczek od 1946 r. realizowany był również jako dział obowiązkowy wchodzący w zakres wychowania fizycznego. Przy Liceum Pedagogicznym profesjonalną turystykę poprzez SKKT do 1966 r., prowadzili dwaj nauczyciele tej szkoły: Jan Łabęcki (żołnierz AK) uczył chemii, opiekował się też w szkole harcerstwem i wycieczkami-turystyką. Wycieczki-obozy które organizował-prowadził obejmowały teren ziemi chełmskiej; Mieczysław Czarnocki uczył geografii, opiekował się w szkole wycieczkami-turystyką. Wycieczki które organizował-prowadził obejmowały obszar kraju i były tematyczne – współtworzyli w Chełmie ruch krajoznawczo-turystyczny.

   • Szkolne Koło Geograficzno-Krajoznawcze – następnie jako SKKT przy II LO w Chełmie. Dnia 1 września 1950 r. powołano Szkołę Ogólnokształcącą Stopnia Podstawowego i Licealnego TPD w Chełmie przy ul. Obłońskiej 51; od 10 września 1954 r. zmiana nazwy szkoły i budynku, i jako Szkoła Podstawowa i II Liceum Ogólnokształcące TPD w Chełmie przy ul. Szpitalnej 14; od 1 września 1967 r. już samodzielnie jako, Liceum Ogólnokształcące Nr 2 w Chełmie (w 1966 r. decyzją Wydziału Oświaty budynek opuściły klasy szkoły podstawowej); od 19 czerwca 1974 r. już jako II Liceum Ogólnokształcące w Chełmie. Rozpoczęli pracę w szkole jako nauczyciele: od 1950 r. Marian Młodziankowski (jako nauczyciel geografii z czasem stał się  legendą szkoły oraz ruchu geograficznego i krajoznawczo-turystycznego w szkole mieście i regionie, w latach 1952-1972 wice. dyr. szkoły, w 1952 r. powołał Koło Geograficzno-Krajoznawcze, a od 1956 r. działało już Koło Turystyczno- Krajoznawcze); od 1951 r. Stanisława Szczerba a  od 1952 r.  Edward Szałaj (oboje  nauczyciele wychowania  fizycznego, twórcy ruchu sportowego i turystycznego w szkole i regionie); od 1954 r. Marian Mucha (nauczyciel prac ręcznych i zajęć praktyczno-technicznych, współtwórca ruchu sportowego i wycieczkowego w szkole i powiecie); od 1955 r. Stanisław Tarasiuk (nauczyciel biologii i PW współtwórca ruchu wycieczkowego w szkole); od 1956 r. Franciszek Kurek (nauczyciel historii, współtwórca ruchu krajoznawczo-turystycznego w szkole i regionie).  Są to też początki (po 1954 r.) rozwoju różnych form zorganizowanego wypoczynku oraz ruchu krajoznawczo-turystycznego. Do najczęściej spotykanych form należały wycieczki klasowe krajoznawcze i historyczne, obozy wędrowne i biwaki. Pierwsza w dziejach szkoły wycieczka w 28-uczniów odbyła się w dniach 28-31 maja 1951 r. do Krakowa, (natomiast udziałem w Centralnej Spartakiadzie Zimowej 1954 r. rozpoczynają się sukcesy sportowe II LO, które wpłynęły na przyszły wizerunek szkoły jako wielkiego ośrodka sportowego, w 1954 r. powołano przy szkole SKS „Orzeł” a w 1957 r. MKS – wycieczki, obozy i biwaki organizowali też harcerze) - (1953-54 wycieczki do Warszawy, Gdańska, Malborka i Fromborka oraz obóz wypoczynkowy w Terespolu; 1955 r. pierwszy obóz wędrowny po Roztoczu w ramach akcji „Wędrujemy po rodzinnym kraju” i pierwszy obóz wędrowny po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim oraz nad Jez. Sumin i Biały Rów; 1957-1958 wycieczki  koła przedmiotowe fizyczne, historyczne, krajoznawcze itd.; 1958-1959 biwaki nad Jez. Białym). W 1963 r. powołano Szkolne Koło Krajoznawczo-Turystyczne, które wprowadziło nową formę wypoczynku zorganizowanego, rajdy obozy sportowe oraz spływy kajakowe. W 1978 r. powołano Szkolny Klub Krajoznawczo-Turystyczny „Bieluszanie”. 

 • Szkolne Koło Wycieczkowe – następnie jako SKKT przy Technikum Mechanicznym w Chełmie. Do 1952 r. Technikum Mechaniczne w Chełmie nie posiadało żadnych urządzeń do kultury fizycznej. Często zmieniali się też nauczyciele wychowania fizycznego, toteż trudno mówić o systematycznej działalności sportowej i wycieczkowej-(turystycznej). Od września 1952 r. nauczycielem wychowania fizycznego w szkole został mgr Czesław Ściubak. Z ta chwilą rozpoczął się nowy rozdział w zorganizowanej działalności kultury fizycznej, szczególnie wychowania fizycznego, sportu i turystyki w Technikum Mechanicznym i SKS. Staraniem Cz. Ściubaka i młodzieży powstało na placu szkolnym pierwsze sportowe boisko i plac rekreacyjny a jedną z sal warsztatowych zaadaptowano na zastępczą salę gimnastyczną. W marcu 1953 r. przy Technikum Mechanicznym Cz. Ściubak powołał ZS „Zryw” w pionie zrzeszającym szkolnictwo zawodowe, które w latach 1953-1957 odpowiadało za ruch sportowy w chełmskich szkołach zawodowych. Z chwilą tą Technikum Mechaniczne tzw. „Machaje”, stało się wielkim ośrodkiem autentycznego ruchu sportowego w Chełmie i terenie, i bazą dla Chełmskiego ZS „Zryw”. Wycieczki, wędrówki i obozy weszły na stałe do programu z wychowania fizycznego, tworząc szkolny-uczniowski masowy i zorganizowany, ruch krajoznawczo-turystyczny. Opiekunem „Zryw” i sekcji krajoznawczo-turystycznej był Cz. Ściubak (pomagali mu też inni nauczyciele). Za wyniki tego ruchu odpowiedzialny było ZS „Zryw” i  sekcja wycieczkowo-turystyczna, która organizowała, rajdy, marsze, wycieczki, wędrówki i obozy, nawet dalsze wycieczki specjalistyczne i tematyczne po regionie i kraju. Od 1953 r. Cz. Ściubak nawiązał współpracę z Oddziałem PTTK w Chełmie a od 1957 r. był też Wice-Prezesem PTTK i jej członkiem.  Na bazie doświadczeń „Zrywu” przy „Machajach”, w 1957 r. Szkolne Koło Krajoznawczo-Turystyczne, stało się organizatorem wszelkiej formy ruchu krajoznawczo-turystycznego młodzieży Technikum Mechanicznego, które też współdziałało z PTTK – i współtworzyło miejski i regionalny ruch turystyczny. Pierwszy obóz wędrowny SKKT przy Technikum Mechanicznym zorganizowało w dniach 10-24 lipca 1957 r., szlak Karkonosze. Następnie młodzież uczestniczyła w rajdach, zlotach, spływach i wszelkich wycieczkach.

 

Oddział Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Chełmie –

Oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego

w Chełmie im. Kazimierza Pawła Janczykowskiego.

             *(jego idee mają wpływ na aktywność turystyki do chwili obecnej).

 

                                                          *

Wraz z zakończeniem wojny odradzał się tradycyjny ruch społeczny reprezentowany przez Polskie Towarzystwo Tatrzańskie (PTT) i Polskie Towarzystwo Krajoznawcze (PTK). Reaktywują swoją działalność przedwojenne zarządy z Walerym Goetlem w PTT i  Zygmuntem Beczkowiczem w PTK. Pierwsze zadanie to zabezpieczenie majątku towarzystw (zniszczone i splądrowane schroniska, muzea, biblioteki). W latach 1946-1947 po dokonaniu rekonstrukcji, oba towarzystwa rozpoczęły aktywną działalność. W 1947 r. PTT miało 24, a PTK 76 oddziałów. Oba towarzystwa szybko włączyły się w nurt nowego życia. Faktem była ścisła współpraca ze związkami zawodowymi i organizacjami młodzieżowymi a PTK odnowiła akcję wędrownych wczasów krajoznawczych. W warunkach Polski Ludowej dojrzewała stara idea zjednoczenia społecznego ruchu turystyczno-krajoznawczego w Polsce (aby nie było nieprzewidzialnej rywalizacji pomiędzy PTT i PTK). Powołana do życia komisja zjednoczeniowa opracowała projekt nowego statutu, a zjazdy obu organizacji podjęły uchwałę o połączeniu się 15 grudnia 1950 r., powyższa data inauguruje powstanie jednolitego – Polskiego Towarzystwa Turystyczno- Krajoznawczego (PTTK). Od 1951 r. PTTK wzbogaciło działalność o problematykę kajakową, narciarską, kolarską i żeglarską, przyjmując aktyw turystyczny rozwiązanych związków sportowych. Utworzono w PTTK odpowiadające tym dyscyplinom komisje turystyki kwalifikowanej. Doprowadziło to do zjednoczenia sportowego i krajoznawczego nurtu turystyki w ramach PTTK. W 1957 r. odrodziły się związki sportowe, tworząc ponownie swoje piony turystyczne, jednak komisje wraz ze znaczną częścią aktywu pozostały w PTTK.  Usamodzielnił się Klub Wysokogórski, istniejący od  kilkudziesięciu lat przy PTT. Turystyka kwalifikowana znalazła w PTTK doskonałe warunki rozwoju. Zasługą PTTK było rozbudowanie od 1954 r. powstałego w PTK systemu wczasów wędrownych na wędrówki piesze po górach, kajakowe, kolarskie itp. – była to szkoła kształcenia nowicjusz w tych turystyczno-sportowych dziedzinach. W 1955 r. umowa PTTK z Centralną Radą Związków Zawodowych umożliwiła tworzenie kół PTTK na terenie zakładu pracy – następnie umowy z ZMS itd. Turystyka stała się w tym czasie szczególnie atrakcyjną formą wypoczynku młodzieży – harcerstwo obozy wędrowne. Dawne szkolne koła PTK zostały rozwiązane w 1951 r., a reaktywowane w 1957 r. rozrosły się jako szkolne koła krajoznawczo-turystyczne (SKKT). Przez pewien okres prowadziły działalność niezależną od PTTK, jednak umowa z 1964 r. PTTK z Ministerstwem Oświaty przywróciła częściowo tradycyjny status, umożliwiający kołom przystąpienie do PTTK. Właściwie w latach 1950-1955 PTTK z pośród wielu organizacji turystycznych stawało się monopolistą, a od 1964 r. organizacją wiodącą w krajowym ruchu turystycznym – z jej doświadczeń korzystały inne organizacje ogólnopolskie jak – LZS czy TKKF. Szybko rozwijający się ruch turystyczny wymagał troskliwej opieki i kierowania. Pierwszoplanową rolę jak nigdy dotąd odegrali tu przewodnicy, dlatego powstała też konieczność państwowego uregulowania 1961 r. Zarządzenie Przewodniczącego GKKF zleciło PTTK jako wyłączność szkolenie i organizowanie przewodników – rozbudowano też bazę noclegową i informacyjną. Zjazdy PTTK (pierwsze) odbywały się w latach: 1950, 1955, 1958, 1960, 1962, 1965 i 1968.

                                                                                                              *( Zbigniew Kulczycki).

                                                            *

Z początkiem 1945 r., K. Janczykowski szeroko propagował ruch wycieczkowy krajoznawczo-turystyczny i aktywną turystykę a w nim zawarte wielkie narodowe idee Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. Prowadził też wszelkie sprawy dotyczące (tak zaniedbanego i nie działającego w latach 1918-1939) Chełmskiego Oddziału PTK. Gromadził też wokół swej działalności grono wiernych chełmskich działaczy. Lokum w którym prowadził wszelkie  sprawy i PTK (jako nieoficjalny Prezes do 1948 r.), mieściło się w domu parafii rz.-kat. przy ul. Lubelskiej. W grudniu 1948 r. Kazimierz Janczykowski zwołał zebranie – przyjaciół, sympatyków  i działaczy ruchu krajoznawczo-turystycznego w Chełmie (czynił już od 1945 r.), na którym oficjalnie reaktywował działalność Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego Oddział w Chełmie – wg załącznika 1 wykaz oddziałów PTK w 1950 r.  Chełm Lubelski ul. Lubelska 1 – został założony  4 grudnia 1948 r.

Wybrano pierwszy po wyzwoleniu zarząd Oddziału, jednogłośnie  prezesem został Kazimierz Janczykowski,  Oddział PTK w Chełmie zarejestrowano (ponownie) przez Zarząd Główny PTK. Jak wynika z korespondencji K. Janczykowskiego Oddział PTK w Chełmie istniał jeszcze do listopada 1950 r., od 1951 r. już jako Oddział PTTK w Chełmie. W maju 1953 r. (w nowych ramach organizacyjnych) Walny Zjazd PTTK w Chełmie wybrał nowy Zarząd i ponownie prezesem został K. Janczykowski. W czerwca 1957 r. Walne Oddziału PTTK w Chełmie ponownie wybrało Prezesem Zarządu K. Janczykowskiego Oddział w tym czasie liczył 163 członków. W 1960 r. K. Janczykowski podał się do dymisji, powód warunki zdrowotne). 

W czasie swojej działalności w pierwszych latach po wyzwoleniu Kazimierz  Janczykowski  miał i wywarł wielki wpływ na styl pracy oraz i na dalszą działalności, Oddziału PTK-PTTK w Chełmie. Najwięcej uwagi zawsze poświęcał i wpajał wielkie idee PTK-PTTK nowym działaczom poprzez następujące zagadnienia :

1. kultywowanie wielkich idei PTK jako patriotyczno-narodowej organizacji; 

2. kultywowanie idei krajoznawczo-turystycznych;

3. wycieczka-wędrówka podstawą ruchu krajoznawczo-turystycznego;

4. kultywowanie i ochrona miejsc pamięci narodowej kultu, religii,  przyrody;  

5. tworzenie rezerwatów i ochrona miejsc szczególnych dla fauny i flory;

6. tworzenie szlaków turystycznych dla poznania piękna ojczyzny;

7.  właściwa gospodarka zasobami dziedzictwa narodowego dla pokoleń;

8. szkolenie przewodników turystycznych i ochrony przyrody i środowiska.

 Stanisław Skibiński (1919-1980), Urodzony Stańków, biolog-przyrodnik, muzealnik, archiwista, regionalista, etnograf, autor wielu publikacji naukowych. Uczeń i naśladowca idei K. Janczykowskiego. Pieszo przemierzył wioski, łąki, lasy, pola. Zebrał bardzo dużo naukowo-praktycznych spostrzeżeń etnograficznych, historycznych, archeologicznych, przyrodniczych. Na koncie ma 255 publikacji, pierwsza ukazała się drukiem w 1937 r. a ostatnia w 1982 r. Publikacje dotyczą ochrony flory i fauny, przyrody nieożywionej oraz z etnografii, historii, archeologii i pojętej kultury związanej z działalnością Muzeum Chełmskiego. Był członkiem PTK, PTTK i LOP. Zapisał szczególną kartę jako zasłużony dla Chełma. 25 kwietnia 1959 r. nakładem Komisji Krajoznawczej przy Zarządzie Okręgowym Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego w Lublinie (którego był członkiem), wydał folder-broszurkę informacyjną „Chełm” a w 1960 r. wydał „Podziemia Chełmskie”, przedstawił w niej rys, geograficzny, historyczny, turystyczny, zwiedzanie miasta, ważniejsze zabytki powiatu Chełmskiego, informacje o połączeniach PKS i PKP oraz plan śródmieścia Chełma z legendą zwiedzania zabytków i stan noclegowy (w tym czasie istniał tylko jeden turystyczny hotel miejski „Traktorzysta” ul. Lubelska 30 (30 miejsc) i jedno profesjonalne Schronisko Szkolne przy Lic. Czarnieckiego ul. Gimnazjalna 4 (40 miejsc). W tym czasie biuro Oddziału PTTK w Chełmie mieściło się przy ul. Walki Młodych 3 (obecnie Pocztowa).

Od 1961 r. mec. Herman Sawicki (1914-1993) - („Czarniecczyk”, członek SKKT im. W. Pola i uczeń K. Janczykowskiego) został nowym prezesem Oddziału PTTK w Chełmie, natomiast K. Janczykowskiemu nadano tytuł „Prezesa Honorowego”.

Należy wspomnieć i podkreślić, że:

-      w 1970 r. Oddział PTTK w Chełmie, z okazji jubileuszu 60-lecia Chełmskiego Krajoznawstwa, wydał pamiątkowy medal z popiersiem Kazimierza Janczykowskiego, na nim widnieje napis „Kazimierz Janczykowski - Nestor Chełmskich Krajoznawców”

-      w 1979 r. dla uczczenia 60-lecia muzealnictwa w Chełmie, wybito medal, na jednej stronie widnieje portret Kazimierza Janczykowskiego a na drugiej stronie Wiktora Ambroziewicza, wielkich twórców muzeum chełmskiego

-      w 1980 r. z okazji jubileuszu 70-lecia ruchu turystycznego na Ziemi Chełmskiej Oddziałowi PTTK w Chełmie, nadano patrona im. Kazimierza Janczykowskiego oraz sztandar na którym wyhaftowany jest portret Kazimierza Janczykowskiego otoczony złotym kartuszem z liśćmi „dziewięćsiłu popłocholistnego”.      

 

Do Powiatowego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki w Chełmie (10 grudzień 1972 r.) –  Zarząd Oddziału PTTK w Chełmie informuje  o wykonaniu IV punktu Uchwały (nr 80\72 z  10 maja 1972 r. PMRN w Chełmie) w zakresie wczasów niedzielnych i wypoczynku, Zarząd zorganizował – 2 koła PTTK (S-nia Pracy Postęp i PPRN w Chełmie); 2 kluby specjalistyczne (narciarski i kolarski); 11 imprez turystyki kwalifikowanej
z udziałem 1.186 osób; 135 wycieczek z Chełma i powiatu z udziałem 5.893 uczestników; 113 grup turystycznych 5.039-osób zostało obsłużonych przez przewodników PTTK, ponadto zorganizowano dla zwiedzających z miasta i terenu, akcję otwartych podziemi (zatwierdził V-ce Prezes ZO PTTK w Chełmie, Zenon Cisło). 

Sprawozdanie z wykonania planu w zakresie kultury fizycznej i turystyki na terenie miasta Chełma za 1972 r. w\g planu kalendarza PKKF i T. Nastąpił dalszy wzrost ilości członów poszczególnych organizacji sportowych i turystycznych i tak:

1. Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej: ilość jedn.-21, ilość czł.-2.821;

2. Międzyszkolny Klub Sportowy: ilość człon.-186;

3. Szkolny Związek Sportowy: ilość jedn.-116, ilość człon.-20.948;

4. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze: ilość jedn.-20, ilość człon.-980.

5. Ponadto sekcja turystyczna Ludowych Zespołów Sportowych zorganizowała łącznie 400 imprez z zakresu turystyki motorowej, kolarskiej, pieszej oraz turystyki zimowej w których udział wzięło łącznie ok. 14.000 uczestników.  

 

Sprawozdanie z działalności ZO PTTK w Chełmie za rok 1973, w aspekcie zadań nakreślonych w planie działalności Powiatowego KKF i T w Chełmie na rok 1973 – w roku 1973 O. PTTK zorganizował  30 kół zakładowych w ilości 700 członków.  Zaprojektowano szlak spacerowy po Chełmie Pomników Walki i Męczeństwa o długości 42km. Zaplanowano do wykonania dalszych 5 szlaków w powiecie o łącznej długości 800km. Przeprowadzono 2 kursy dla 39 uczestników Organizatorów Turystyki. Zorganizowano biuro zakwaterowań w pokojach gościnnych w których przeprowadzono w ramach wypoczynku sobotnio-niedzielnego 11 imprez turystyki pieszej i kolarskiej dla 2.600 osób. Po zakończeniu kursu przewodników turystycznych po Chełmie, czynione starania, uruchomienia w zimie stacji turystycznej PTTK. W celu objęcia większą opieką zabytków kultury i przyrody powołano dwie komisje oraz Klub Foto-Filmowy. Reaktywowano Klub Motorowy przy KP MO w Chełmie został też powołany Oddział PTTK we Włodawie. Czynione starania zorganizowania kursu przewodników zakładowych w Chełmie przy: Zak. Obuwia, Winiarni i Hucie „Mira”. Z chwilą przekazania dla PTTK tzw. podziemi kredowych przez PMRN – uruchomiono kiosk z pamiątkami w pawilonie podziemi. Wykaz zasłużonych działaczy Oddz. PTTK w Chełmie do nagród PKKFiT:

1.        Wiesława Marynowska działaczka PTTK, organizatorka imprez turystyki kwalifikowanej, obsługuje biuro w programie i BORT;

2.        Grażyna Dobrakowska przew. Klubu Kolarskiego Konus, propaguje turystykę kolarską w środowisku szkolnym;

3.        Stanisław Skibiński przew. komisji krajoznawczej i społecznych opiekunów zabytków i przyrody, jeden z najstarszych działaczy SKKT im. W. Pola, Oddziału PTK i PTTK, promuje krajoznawstwo i turystykę w regionie i kraju;

4.        Edward Nycz działacz PTTK, Przew. Oddz. Komisji Kół Zakładowych PTTK przy S-ni „Postęp”, organizator wielu imprez w kole i Oddz. PTTK;

5.        Albin Kuczyński członek ZO PTTK, organizator komisji młodzieżowej, opiekun Koła przy Technikum Mechanicznym, przew. koła PTTK przy ZNP, propagator turystyki i  krajoznawstwa;

6.        Błażej Kiliński przew. komisji rewizyjnej;

7.        Marianna Leś przewodnik działacz, społecznik, nadzoruje komisję opieki nad zabytkami;

8.        Teresa Szukwiec prowadzi działalność programową i ORT, działacz-społecznik zajmuje się komisją nad zabytkami;

9.        Antonina Cisło przewodnik, opiekun nad zabytkami.

 PTTK Koło Przewodników Terenowych w Chełmie ul. Lubelska 69, do Urzędu Pow. w Chełmie Wydział Oświaty i Wychowania Kultury, Kultury Fizycznej Sportu i Turystyki – przesyła plan i preliminarz (jednej z wielu) szkoleniowej wycieczki Koła Przewodników PTTK w Chełmie po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim w dniach 16-17 listopad 1974 r. Trasa: Chełm, Sobibór, Włodawa, Sosnowica, Łęczna, Chełm.       

Sprawozdanie z działalności Oddziału PTTK W Chełmie ul. Mickiewicza 9, za rok 1974, ZO PTTK odbył 20-zebrań. Zarząd Oddziału PTTK: Prezes Krzysztof Koziczyński, V-ce Jaremiasz Przychodzki i Albin Kuczyński, sekretarz Emil Kraj, skarbnik Marianna Leś. Stan organizacyjny Oddz. PTTK na 31.12.1974 w odniesieniu do 1973 r.:

 liczba członków                                 1973    (700) i

            1974   (1.015);

liczba członków zbiorowych             1973    (373) i

            1974   (60);  

 liczba kół zakładowych PTTK         1973    (13) i

            1974   (15);

liczba kół PTTK w szkołach             1973    (10) i

            1974   (9);

 liczba klubów na prawach kół         1973    (30) i

            1974   (3) –

 

1.    Komisja Krajoznawcza: Składa się z 9 instruktorów krajoznawstwa pod przew. Stanisława Skibińskiego, zajmuje się opisem tras rajdowych, przeprowadzaniem pogadanek i prelekcji, instruktorzy krajoznawstwa prowadzili poradnię z turystyki i krajoznawstwa.    

2.    Komisja Ochrony Przyrody: Składa się z 36 Strażników Ochrony Przyrody i 22 Społecznych Opiekunów Przyrody, którzy opiekowali się Rezerwatami Przyrody tj. Stawska Góra, J. Świerszczów, Serniawy, Bachus, Brzeźno, Wolwinów, i pomnikami przyrody jak Dąb Bolko w Hniszowie itd. Przeprowadzono inwentaryzację parków podworskich i popałacowych na terenie powiatu których naliczono 51. Zorganizowano Sejmik Ochrony Środowiska Przyrody, w wyniku którego opracowano cenny materiał do prowadzenia działalności w w\w zakresie do 1975 r. Prowadzona była akcja badania szkód wyrządzonych przez ruch turystyczny nad Jeziorem Białym.

3.    Komisja Młodzieżowa: Koryguje działalność turystyczno-krajoznawczą, prowadziła akcje turystyczne i rajdy, służy też pomocą dla szkolnych kół PTTK.

4.    Komisja Opieki nad Zabytkami: Składa się z 37 społecznych Opiekunów nad Zabytkami. Sprawuje opiekę na terenie miasta i powiatu w uzgodnieniu z Konserwatorem zabytków Urzędu Woj.

5.    Komisja Kół Zakładowych: Zajmuje się koordynowaniem pracy kół zakładowych PTTK w zakresie organizacji imprez turystyczno-rekreacyjnych (ZO PTTK) dla pracowników zakładów w porozumieniu z Radami Zakładowymi i przy ich wsparciu finansowym. Wyróżniały się Koło PTTK Nr 2 przy Urzędzie Miejskim i Koło PTTK Nr 4 przy PKP.

6.    Komisja Turystyki Pieszej: Teoretycznie licząca 31 osób, zaangażowanych społecznie przewodników turystyki pieszej w organizację rajdów jest 10 osób. Wspólnie z Organizatorami Młodzieżowymi Wydz. Oświaty, PDK, Cementowni itp. zorganizowano 14 rajdów uczestniczyło 1.556 osób. W porozumieniu z Powiatowym Obywatelskim Komitetem Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa wyznaczała pierwszy szlak dla Turystyki Pieszej kolorem, żółtym 42 km tzw. Szlak Pomników Walki i Męczeństwa. 

7.    Koło Organizatorów Turystyki: W zakładach pracy 200 osób przeszkolonych ze środków WRZZ. Organizatorzy Turystyki przeszkoleni dla potrzeb zakładów pracy w celu organizacji wypoczynku dla pracowników. Organizatorzy są członkami PTTK.

8.    Koło Przewodników: Liczy 24 osoby w tym 4 przewodników po Kombinacie Cementowym. W 1974 r. oprowadzili 314 wycieczek dla 11.000 uczestników w tym 1.500 zagranicznych. Biuro PTTK zorganizowało 138 wycieczek wyjazdowych dla szkół i zakładów pracy dla 6.879 osób. Plan Oddziału PTTK na 1974 r. zrealizowany w 95%.  

 Kombinat Cementowy Chełm, dnia 9 lipca 1975 r., do Urzędu Miejskiego w Chełmie Biuro Ogólno-Organizacyjne, pismo dotyczy działalności Koła PTTK przy Kombinacie Cementowym w Chełmie. W odpowiedzi na Wasze pismo uprzejmie informujemy, że aktualnie prowadzona działalność Koła PTTK Kombinatu sprowadza się do: 1. działa sekcja żeglarska (jest społecznie wykonana żaglówka, w lipcu 1975 r. będzie wodowanie na
J. Białym), 2. działa sekcja turystyczna (w najbliższym czasie planowanie kupna 20 rowerów), 3. przy hotelu robotniczym działa wypożyczalnia sprzętu sportowego, 4. w ramach działalności Działu Socjalnego organizowane są liczne wycieczki krajoznawcze 1 i 2 dniowe, 5.  istnieje grupa zakładowych przewodników PTTK, 6. Młodzież Kombinatu bierze czynny udział w szkoleniach organizowanych przez PTTK.

 Dla rozwoju turystyki, sprawozdanie PKKF i T za 1969 r.; - Istnieje Oddział PTTK w Chełmie, Ekspozytura „Orbisu” i „Gromady”. Rok 1969 był szczególnie korzystny dla rozwoju turystyki na terenie Chełma i powiatu. Odwiedziło Chełm ponad 15.000 turystów. Duży wpływ na to miały: Oddział PTTK, ZP ZMS, Wydział Oświaty i współpraca z ZMW, ZMS, LOK i ZHP. Kontynuowano lub zorganizowano szereg imprez o zasięgu centralnym lub ogólnopolskim jak: „Turkus” 20 Lipca, Centralny Zlot Narciarski, Centralny Zlot Spółdzielczości Pracy, Rajd Szlakami WP zakończony w Chełmie organizowany przez Krakowski Komitet Kultury Fizycznej i Zarząd Okręgu w Krakowie, Pieszy Rajd po Ziemi Chełmskiej organizowany przez Oddział w Radomiu, Rajd Słowików, Jesienny Rajd Pieszy, Rajd Kościuszkowski i Rajd Parasolowy. 

Sprawozdanie z wykonania planu w zakresie kultury fizycznej i turystyki na terenie miasta Chełma za 1972 r. wg planu kalendarza Powiatowego Komitetu Kultury Fizycznej  i Turystyki w Chełmie; - Nastąpił dalszy wzrost ilości członów poszczególnych organizacji sportowych i turystycznych i tak: – Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej: ilość jedn.-21, ilość czł.-2.821; – Międzyszkolny Klub Sportowy: ilość człon.-186; – Szkolny Związek Sportowy: ilość jedn.-116, ilość człon.-20.948; – Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze: ilość jedn.-20, ilość człon.-980. W zakresie aktywnej turystyki – OST „Gromada” Ekspozytura w Chełmie, zorganizowała w ramach działalności programowej 12-wycieczek z udziałem 9.200 uczestników (wzrost o 15%). Polskie Biuro ORBIS zorganizowało 180 wycieczek z ilością 12.231 uczestników. Biuro Obsługi Ruchu Turystycznego w Chełmie zorganizowało 298 wycieczek z ilością 12.000 uczestników. Spółdzielnia Turystyczna „Gromada” zorganizowała 92 wycieczki z ilością 9.200 uczestników. Zorganizowano też w tym okresie 7 imprez turystycznych z udziałem ponad 3.000 uczestników.

W planach usług na latach 1970-1975 z zakresu kultury fizycznej, turystyki i wypoczynku w powiecie chełmskim ujęto:

1.    ośrodek sportów wodnych w Rejowcu,

2.    szkolne schronisko wycieczkowe w Rejowcu Fabrycznym,

3.    stanicę harcerską w Grabniaku,

4.    ośrodek rekreacyjno-wypoczynkowy w Wojsławicach

*(w planie rozbudowa i wypoczynku świątecznego); również OST ekspozytura „Gromada” w Chełmie, (prowadzono też budowę boisk piłkarskich i stadionów do zawodów z lekkiej atletyki w poszczególnych gminach 

*Źródła i opracowania:

-         1910 r. – 1 czerwiec 1975 do powołania województwa chełmskiego;

-         Turyzm, całokształt spraw i zagadnień sfery geograficznych, społecznych, gospodarczych, kulturalnych, prawnych itp. związanych z szeroką aktywna turystyką, (m.in. geografia turyzmu, ekonomia turyzmu);

-         Archiwum K. P. Janczykowskiego; Archiwum B. Z. (Kruczka)-Wirskiego; Patron Wirski „Izba Patrona” SP Nr 8 w Chełmie ul. Połanieckiej 10; J. Bogucki \ A. Woźniak, Turystka, Encyklopedia Kultury Polskiej XX w., Kultura fizyczna i sport, Warszawa 1997; Z. Kulczycki, Zarys historii turystyki w Polsce, Warszawa 1977; A. Mączka, Peregrynacje, wojaże, turystyka, Warszawa 1984; W. i T. Słabczyńscy, Słownik podróżników polskich, Warszawa 1992; K. P. Janczykowski. Arch. Turystyka w Chełmie w latach 1944-1964 \ SKKT im. W. Pola i PTK Chełmski. \ Kroniki Wędrówek KKMS i SKKT po Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim 1939 i 1959-1964;

-         APLOCH – Starostwo Pow. w Chełmie sygn. 119; APLOCH – Inspektorat Szkolny w Chełmie sygn. 218; Szkolne Kroniki z poszczególnych obozów; APLOCH – Inspektorat Szkolny w Chełmie sygn. 218; Sprawozdanie z działalności SKKT im. W. Pola Chełm 24 czerwiec 1965; Kronika SKS ZS „Zryw” przy Technikum Mechanicznym i Kroniki Wycieczek; Kronika SKS „Zdrów”; Archiwum II LO w Chełmie; S. Skibiński. „Chełm” Lublin 1959; APLOCH – PPRN w Chełmie sygn. 22;  APLOCH – PPRN w Chełmie sygn. 7; APLOCH – UP w Chełmie Wydz. O i WKKF i T sygn. 10; APLOCH – MRN w Chełmie sygn. 60;  APLOCH – MRN w Chełmie sygn. 61.

                      

 Tym znakiem: Kazimierz P. Janczykowski  pieczętował swoje wszelkie wycieczki, wędrówki, obozy  naukowe itd. krajoznawczo-turystyczne do 1966 r.

Ten proporzec towarzyszył wszystkim wycieczkom organizowanym przez Kazimierza Janczykowskiego.

Waldemar Antoni Kozłowski
Darmowy hosting Hostil.pl